Жртвите на Тито: Логорите во Југославија беа пострашни од логорите на нацистите

Историчарката Ана Радаковиќ знае дека не секогаш треба да им се верува на семејните приказни за минатото. Една од нив, сепак, ја следи со години — приказната за нејзината прабаба Станојка Ѓуриќ, лекарка, носителка на Партизанска споменица и затвореничка во логор за време на конфликтот меѓу Комунистичката партија на Југославија и Информбирото и Советскиот Сојуз, пишува БГНЕС.

„Првпат слушнав за Станојка од дедо ми, чија биолошка тетка беше таа. Учев за неа преку семејни приказни, секогаш со коментарот на дедо ми: ‘Сега учиш историја, можеш да ја раскажеш нејзината приказна’. Но, за време на студиите го наоѓав нејзиното име само во случајни фусноти“, раскажува Радаковиќ за Би-Би-Си.

Станојка Ѓуриќ, која достигнала чин потполковник за време на Втората светска војна, поминала седум години во логор — најдолг престој меѓу женските затворенички.

По низа „судбински“ околности, како што вели Радаковиќ, нејзината приказна повторно оживува кога историчарката Љубинка Шкодриќ од Институтот за современа историја ја објавува книгата „Жените од Голи Оток“.

„Темата за Голи Оток и Информбирото е широко обработена во историографијата, но казните врз жените и нивното логорско искуство се помалку истражени од историчарите, а почесто од публицисти“, вели Шкодриќ.

Меѓу 1948 и 1955 година околу 16.000 луѓе биле испратени во логори поради наводна поддршка на Советскиот Сојуз.

Жените, околу илјада, биле затворани на различни места во Југославија — во Рамски Рит кај Велико Градиште, на хрватските острови Свети Гргур и Голи Оток, како и во Столац во Босна и Херцеговина.

Повеќето преживеале, но поминале низ толку тешки психички и физички мачења што некои сведочат дека Голи Оток бил полош од нацистичкиот систем на уништување во Аушвиц.

„Не сонувам за Равенсбрук или Аушвиц, но Голи Оток и сè што преживеав таму не ме напушта и денес.“

„Тоа продолжува да ме прогонува — и во соништата и во реалноста“, вели една од осудените, Новка Вуксановиќ, која за време на војната била во логорот „Бањица“, а потоа и во Аушвиц и Равенсбрук.

Конфликтот меѓу Комунистичката партија на Југославија и Советскиот Сојуз бил неочекуван за многумина.

Резолуцијата на Информбирото од 1948 година, со која Југославија е исклучена и обвинета за „непријателска политика кон Советскиот Сојуз“, била доживеана како „драматична и емоционална“, пишува Шкодриќ.

„Тоа е период на обновување и градење на земјата, вера во иднината и соработка со Советскиот Сојуз. Одеднаш доаѓа прекин и критика на југословенската политика. За многумина тоа беше како гром од ведро небо“, вели таа.

Тој „гром“ кај некои предизвикал сомнежи, но секое јавно изразување на несогласување било опасно.

Меѓу уапсените имало партиски членови кои изразиле мислење, но и луѓе казнети затоа што поддржувале блиски — браќа, сопрузи или синови. Осудувани биле домаќинки, работници, службеници, како и околу 200 студенти. Понекогаш причините биле банални.

Јованка Жани Лебл, која поминала две години во логори, била уапсена поради шега за Тито.

„Како луѓето паѓаат во бездната — тоа често не се драматични, туку банални приказни“, пишува таа.

Според истражните материјали, Станојка Ѓуриќ била уапсена во септември 1948 година, додека била на висока партиска позиција.

„Станојка отворено изразувала мислење, не толку за самата резолуција, туку за методите на системот. Во документите има и тривијални обвинувања, како дека спиела на состаноци, што повеќе укажува на кампања против неа отколку на вистинско дело“, вели Радаковиќ.

Женските логори започнале во Рамски Рит, но вистинскиот пекол започнал по нивното преместување на Свети Гргур и подоцна на Голи Оток. Жените биле транспортирани во вагони за стока, врзани една за друга, а потоа со брод. По пристигнувањето биле пречекувани со тепање, плукање и навреди од други затворенички. Една од најтешките казни бил „бојкотот“ — изолација, најтешка работа, забрана за комуникација, оскудна храна и спиење под кревет.

Станојка била меѓу оние кои најдолго биле под „бојкот“. „Во документите за неа стои ‘непоправлива’“, вели Радаковиќ.

Жените биле изложени на понижувања, вклучително и чистење канализација со голи раце без можност за миење. По смртта на Сталин во 1953 година, затворенички биле принудени на понижувачки сценки и казни. „Тоа беа чудовишни комедии за да нè понижат. Мораше да учествуваме, инаку ќе нè тепаа“, вели Драгица Срзентиќ.

Во логорите постоела поделба меѓу „превоспитани“ и „бандата“ — оние што одбивале да се покорат. „Во овие логори се гледа јасна намера администрацијата да ги вклучи затворениците во ‘превоспитувањето’ на другите“, објаснува Шкодриќ. Ова создавало ситуации каде затворенички тепале други затворенички.

„Жените што беа со мене во ‘Бањица’ ме тепаа најмногу“, сведочи Вуксановиќ. Методите оставиле и физички последици — хормонални нарушувања и сомнежи за труење со бром.

Последните затворенички биле ослободени во 1955 година.

Станојка остатокот од животот го поминала како лекарка во Белград, повлечена и молчалива. „Ако се спореди нејзиниот живот пред и по логорот, се гледа повлекување што укажува на траума“, вели Радаковиќ.

Нејзиното искуство влијаело и врз семејството. „Дедо ми живееше со чувство дека секој може да биде избришан, без разлика на заслугите“, додава таа.

Шкодриќ истакнува дека страдале и оние што останале доследни и оние што се „скршиле“.

„Оние што издржале имаат морално задоволство. Другите веројатно живееле со товарот“, вели таа. Таа посочува и дека многу жени соработувале под притисок на тешки околности.

Една од ретките што јавно зборувала, Марија Зелиќ, ги негира обвиненијата за насилство. „За мене беше важно да ги убедам дека се предавници… дека ја предале партијата во најтешкиот момент“, изјавила таа во 1989 година. И покрај тоа, таа останува убедена дека постапките биле оправдани.

Децении подоцна, жените почнуваат да зборуваат, но нивните сведоштва често биле доведувани во прашање. „Од жените се очекувало да молчат или нивните приказни да бидат потврдени од мажи“, вели Шкодриќ. Таа нагласува дека овој период е важен затоа што означува пресврт во правата на жените.

„Многу активни жени биле казнети, што било сигнал до другите да се повлечат“, додава таа.

Радаковиќ прави паралела со денешницата.

„Им било кажано: зборувај, биди слободен — но не за сè“, вели таа.