Архиепископот Теофилакт и Бугаринот Лазар

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Теофилакт Ифест (роден околу 1050-1107/1108) бил едно од најзначајните имиња во византиската теологија во 11-12 век, а неговите дела биле препишувани и преведувани со векови. Грк по потекло од островот Евбеја/Евија, добил солидно образование во Атина и Константинопол. Го прифатил монаштвото, станал ѓакон на „Големата црква“ (патријаршиската катедрала „Света Софија“) и бил тесно поврзан со царскиот двор. За охридски архиепископ бил избран во времето на царот Алексиј I Комнин (1081-1118). Меѓу богатото наследство на Теофилакт се издвојуваат толкувањата на Евангелието, Апостолските посланија и други теолошки дела, како и неговите писма до претставниците на византиската елита. Префинетиот „Римјанин“ тешко ја криел својата резерва, понекогаш дури и презир кон „варварите“ Бугари, но ја препознавал големината на бугарското Царство освоено од Византија, нејзините владетели и духовни водачи. Посебно вредни за нашата историја се житијата на свети Климент Охридски и Светите Петнаесет Тивериуполски (Струмички) маченици напишани од Теофилакт на грчки јазик, во чие создавање користел стари бугарски споменици кои не стигнале до нас. Благодарение на Теофилакт, знаеме за првиот бугарски маченик свети Бојан Енравота, за делата на светиот кнез Борис-Михаил и други настани од нашата историја.

Заслугите на Теофилакт за архиепископијата „… Охридска и на цела Бугарија…“ (затоа често го нарекуваат Теофилакт Бугарски), духовноста и културата заслужуваат признание. Иако не е официјално канонизиран, образованиот епископ бил признаен како „благословен“ и „преподобен“ светец. Од друга страна, црковниот „кнез“, навикнат на „стандардот“ на византиската престолнина и на аристократијата, не бил рамнодушен кон материјалните димензии на грешниот земен живот… Тоа се видело во судирот со неговите „духовни чеда“. „ околу 1105-1106 година, чиј експонент бил Бугаринот Лазар од Охрид – „обичен човек“ од категоријата на т.н. парици. Ќе појасниме дека Париците во Византија и средновековна Бугарија не биле „слуги селани“, како што понекогаш се пишува, туку легално слободни луѓе, кои често поседувале земја, но не доволно, поради што биле економски зависни од големите земјопоседници, богатите манастири и државата.

Невозможно е да се направи точен „портрет“ на Лазар, бидејќи не постои начин целосно да се „дознае“ вистината за нападите на Теофилакт врз него. Информациите се еднострани и хаотични, но сепак, пред нас стои сиромашен, но слободољубив Бугарин, кој се охрабрил да се бори не со кого и да е, туку со духовниот поглавар „… на цела Бугарија…“ Како што тврди Теофилакт, Лазар „се спријателува“ со Иасит, тогашниот практор (главен „даночник“) на тема Бугарија со центар Скопје. Практорот се обидува да ги стави под контрола огромните приходи на архиепископијата во наплатата на државните даноци и давачки. Бугаринот Лазар се покажува како вреден сојузник, па дури и „најдобар пријател“ на практорот – што со други зборови, во овој конкретен случај излегува дека економските интереси не само на конкретниот човек, туку и на многу негови колеги по судбина се совпаѓаат со државните. Според архиепископот Теофилакт, Лазар станал „маша во рацете“ на практорот, барајќи лична корист. Во писмото до својот цариградски пријател, големиот врховен командант на војската Адријан, Теофилакт го опишал својот противник на следниов начин: „… црковен парик, кој понесена од слободољубиви мисли копнеел да го тргне од себе јаремот на парикијата… Овој Лазар – продолжува архиепископот, – ти го познаваш, кој ли не го познава заради лошите дела што ми ги направи…“ Лазар е претставен како човек, „… погол од рак…“, кој се бори против архиепископот, „… бидејќи нема што да загуби…“ Нескромно, Теофилакт го споредува Лазар со античкиот Херострат, кој го запалил храмот на Артемида, барајќи залудна слава! „Тој е како оса без убод во сè, тој прави само едно – да им помага на бирниците, се врти околу нив за да се прехрани, очекува тие да му дадат чиста облека и многу попристојни од онаа што заслужува да ја носи според занаетот, и да биде воздигнуван од нив. Овој човек, велам, има едно нешто за јадење и за задоволство – да ме навредува…“ За достоинствениот владика Лазар е едноставно „мрзлив“ човек кој наместо невино да го влече јаремот, се препуштил на „клеветење“…

„Поучен“ и брифиран со информации од прокторот Иасит, Лазар почнал јавно да зборува против архиепископот Теофилакт не само во Охрид, туку и „… низ цела Бугарија…“ Ќе потсетиме дека провинцијата „Бугарија“ со центар во Скопје стигнува до реката Дунав, а Велб’жд/Ќустендил, Сердика/Софија и Видин биле вклучени во диоцезот на самата архиепископија. За време на неговите обиколки на „… други места во Бугарија…“ Лазар барал жители на кои архиепископот им нанел штета – обвинети за ерес. за неканонски бракови итн. Презрениот парик речиси создава вистинска организација за да го дискредитира архиепископот! „И така овој Лазар, гледајќи дека неговите измислици успеваат /…/, не престанува да ја користи својата природа против нас, бидејќи бугарската природа храни секакво зло…“ Мештаните го поддржуваат Лазар затоа што се трудат да го вратат назад, тоа што црквата го земала од општинското земјиште и од наметнатите тешки давачки. Целта на Лазар била да ги побуни преостанатите парици, за да „…биде отфрлена царската уредба издадена во корист на архиепископијата…“

Следејќи ја упорно својата цел, Лазар отишол во Константинопол и успеал да се појави пред самиот Алексиј I Комнин! Пред императорот, тој го обвинил Теофилакт дека му ја запалил куќата… Има нешто смешно во изговорите на архиепископот, кој како свое „алиби“ го посочил тоа што во истото време не бил во Охрид, туку лежел болен во Битола… Во своето слепило Теофилакт не се колебал да ја оцрни самата „природа“ на Бугарите како народ. Според архиепископот, Лазар при средбата со императорот ги користел „… вообичаените методи за Бугарите – леењето солзи и удирањето на главата во земја…“, итн. Алексиј I Комнин, сепак, бил свесен дека куќата на Лазар можела да биде запалена без личното учество на Теофилакт, со помош на негови луѓе! Лазар веројатно имал докази затоа што тој успеал „…некако да го убеди царот дека го претрпел тоа од архиепископот како казна…“ и да се одмазди. Згора на тоа, Лазар му рекол на владетелот дека архиепископот живее во раскош – пред неговите палати „… царските палати од античко време биле всушност безначајни колиби…“, со други зборови, светиот отец „.. Водел живот на сатрап…“ Дали со помош на практорот самиот Иазит Лазар се обидел да стекне „…село за себе…“, како што тврди Теофилакт, но тоа е тешко е да се потврди. Наместо тоа, врз основа на правилото „Крадецот вика држете го крадецот“, станува збор за клевета, со која Лазар би бил дискредитиран во очите на своите сонародници и соборци. Царот наредува истрага за активностите на архиепископот, но како завршува целата приказна е непознато, нештото што е поважно во случајот, е дека имаме пример за моќта на традиционалната бугарска „тврдоглавост“ и други особини, позитивни или не, на нашиот национален карактер кој не е многу променет до денес…

Во „случајот Лазар“ има и спорни прашања. Во врска со обвинетите за ерес, со кои барал контакти, се тврдело дека тој бил богомил. ” Тоа е речиси невозможно бидејќи Теофилакт немало како да ја пропушти и најмалата трага на ерес , за да го осуди својот противник. Исто така, лажни се ставовите дека тој бил “распопен” свештеник или водач на бунт, тие тврдења се должат на неточен превод. Се разбира, најнеточниот заклучок на “историчарите” од Скопје е дека парикот Лазар е „Македонец“ кој ги штити интересите на „македонскиот народ“, но најверојатно архиепископот Теофилакт, кој со децении живеел во Охрид, не ја знаел националноста на луѓето во старата бугарска престолнина и „цела Бугарија“…