Дедо Лазко и „Дело 205/1913“

Пишува: Николај Братоев-Крижицки 

Една декемвриска вечер, додека го напуштав супермаркетот, видов стуткана фигура облечена во темно палто со крената јака. Силуетата ја отвори портата на куќата на Пејо Јаворов на „Г. С. Раковски“ и некако скришум влезе во дворот. Потоа, без да гледа во неа, помина покрај замислената бела статуа на поетот и се сврте кон влезот на зградата.

Одамна немав видено некој да влезе или излезе од зградата. Се сеќавам дека едно време животот таму вриеше, се организираа свечени комеморативни вечери посветени на поетот, се организираа рецитали, се играа драми. Сето ова се случуваше околу годишнините од раѓањето или смртта на Јаворов, имаше и функционален музеј, не со реплики, туку со добро сочувани вистински експонати користени за време на животот на поетот и неговата сопруга Лора.

И денес, исто така, би поминал покрај тоа место како и секогаш, и само би забележал дека темната силуета веројатно е онаа на човек кој одржува куќа или мајстор од бригадата за поправка на покривот што протекува. Но, за дел од секундата, со аголот на моето око ги видов темните очила на човекот и белиот стап на човек што не гледа. Тој чукаше по плочките, пред чевлите несигурно да стапнат врз нив.

Тоа ми го привлече вниманието. Застанав пред оградата, следејќи го неговиот пат со моите очи. Слепиот го префрли стапот на левата рака и извади огромен куп клучеви од џебот на палтото. По кратко двоумење бравата штракна три пати, тој влезе во зградата и тивко ја затвори вратата зад себе. Не очекував да се запали светлото на скалите или кое било друго светло – ниеден слеп човек не го прави тоа.

Зошто воопшто стоев покрај оградата гледајќи кон некаков странец, што не може да гледа? Можеби нешто ме прободе некаде длабоко во мојот ум. Не се сеќавам, но се обидував да најдам сличност помеѓу непознатата темна силуета и мојата идеја за вистинскиот Јаворов од неколкуте зачувани фотографии. Се присетував на нив една по една и во мислите го насетував потокот слики од неговите фотографии и одамна прочитаните истории за него.

Од писмата на Лора, која лудо го сакала, произлегоа љубоморни дијалози, спорадични делови од страниците на неодамна прочитаната интересна книга на книжевниот истражувач Петар Величков за досега непознатите сеќавања на Дора Конова „Лора, Јаворов и јас“. Тие раскажуваат за наводната врска на Пејо Јаворов со Дора Конова, која всушност е убавата млада сопруга на Михаил Кремен, еден од најдобрите пријатели на Јаворов.

Конова била исклучително убава, интелигентна и веројатно фаталната причина за последната семејна расправија меѓу сопрузите Лора и Пејо. Дури и да имало љубовна или подобро кажано платонска приказна, таа завршила со последниот хистеричен скандал и… тивко самоубиство, последица на страшната болна љубомора на Лора Каравелова.

Софата со крвавата дамка и фустанот во кој била облечена се изложени на вториот кат од оваа куќа, до која ја следев темната сенка што пред некоја вечер, додека одеше по плочките со белиот стап во рака. Многупати сум го видел оној стар кауч на кој ѓаволот ја шепнал фаталната последна мисла на Лора. Со стравопочит ѝ пристапив, многу блиску, преминувајќи ја оградата, но само кога нема посетители. Ја имав оваа прилика затоа што тетка ми работеше како сметководител токму во оваа зграда, а зимата се случуваше после училиште да си ја завршам домашната кај неа или да чекам некој од нашето семејство да ме земе.

Таму, како и во секој музеј, има многу автентични предмети од животот на Јаворов и Лора, книги од нивната лична библиотека. Меѓутоа, не сум сигурен и не се сеќавам од историите на туристичкиот водич дали целиот имот на изложбата бил собран од нивните последни резиденции, бидејќи семејството живеело на неколку адреси во Софија.

Факт е дека непосредно пред трагедијата, младенците Јаворов и Лора имале намера да купат куќа и дури успеале да погледнат неколку за еднаш засекогаш да престанат да се движат од стан во стан. Во оваа фатална куќа живееле краток период – неколку месеци. Малку подоцна, веќе заслепениот Јаворов воопшто не сакал да зачекори во ова застрашувачко место и го заобиколувал, стуткан како неговиот двојник со бел бастун и темни очила.
Обвинет за убиството на Лора, поетот се враќал скршен во последното место на живеење или одел кај својот пријател Тодор Александров, кој живеел во близина.

Последната резиденција на поетот била на аголот на улицата Солунска и бул.Витоша. Јаворов одел, тропајќи го стапот, бил навредуван од случајни минувачи, веројатно под влијание на глупоста на горчливата и жолчна дамка фрлена врз него од тогашната жолта преса. Со години на овој агол на бул.Витоша, под станот, кој станал негово последно престојувалиште , има голема мермерна плоча. Можете ли да замислите што се случувало со овој човек, со оваа поетска душа? Скршен од властодршците, од судот и запоставен од неговите довчерашни обожаватели, до степен да ја стави цевката од пиштолот во слепоочницата, за секој случај да испие и чаша полна со силен отров?

Интересна е приказната со пиштолот со кое што го извршил самоубиство во сеќавањата на актерката Јорданка Кузманова (Бог да ја благослови, веќе има 84 години). Во разговор пред години ми спомна дека пиштолот му го дал Тодор Александров, веројатно како завршница на неговите бескрајни душевни маки. Ова со неа лично го споделил братот на Пејо Јаворов – Атанас Крачолов, за време на нивната средба некаде во 1964-65 година. Не знам дали логиката или фантазијата ми сугерираат дека ова предавање на пиштолот се случило токму на една нивна средба снимена на една фотографија. Ова не е многу познато и мислам дека последната фотографија со нив двајца ми е омилена. Страшно омилена! Тие биле кај војводата Александров, ги фотографирал Михаил Кремен, кој не бил вклучен во кадарот. Оваа сцена била објавена на разгледница пред 1930-тите.

Меѓутоа, Михаил Кремен во својата книга со спомени („Романот на Јаворов“) тврди дека оружјето го купил самиот поет некаде на улицата „Трговска“. Со оглед на екстремната беда во која живеел Јаворов во тоа време, ми се чини дека тоа е невозможно.

Спротивно на моите очекувања, објавените мемоари на еден од првите докажани идеолози на ВМОРО Милан Матов даваат сосема поинаков одговор за тоа како се здобил со оружјето. Тој сведочи дека еден од неговите четници, Никола Гулев, бил наговорен од поетот да му го позајми своето оружје, доколку го носи со себе. Никола тогаш почувствувал дека нешто не е во ред, горко се покајал што се фатил на јадицата на Јаворов. Тој дури посакал да си го врати пиштолот за да не му стане проблем истата вечер, но веќе било доцна, бидејќи кога го побарал Јаворов, се покажало дека тој веќе излегол некаде и не може да биде откриен до … следното утро, кое му било последно. Повеќе верувам во оваа верзија.

Откако зборував за Јаворов, се сетив на уште една непозната приказна од неговиот четнички период. Поврзан е со стара црква во Банско – „Света Троица“. Црквата била изградена некаде во триесеттите години на 19 век од дедо Лазко (Лазар Герман). Во тоа време Турците не дозволувале да се градат големи згради освен за нивни потреби, а камоли широки или високи христијански цркви. Од 1810 година, старите Банскалии од уста на уста пренесуваат една интересна приказна.

Во тие години нивните сограѓани многу патувале и имале европски изглед, чантите им беа полни со златници и сонувале да имаат голем храм како оние во странство. Дедо Лазко, кој во тоа време бил градоначалник на градот, веднаш ја прифатил оваа револуционерна идеја и ја донирал својата градина во центарот на Банско за локација за новата црква. Парите, како што се подразбира, ги собрале сите, од богатите до најсиромашните. Пусти мерак! Да, но имало една пречка: турските закони дозволувале црква да се гради само на место каде што веќе имало црковна зграда, дури и ако е уништена. А бидејќи токму во бавчите на дедо Лазко немало, морале да измислат легенда за црква. Една ноќ мештаните закопале икона и црковен прибор купени од друг град. Така законот бил надминат. Но, им требала и градежна дозвола, односно „ферман“. Повторно се нашле пари за мито на тамошните валии и паши, се наполниле чантите со пари и градежната дозвола дошла, иако по неколку години.

За време на изградбата се уште имало разни неволји – поради големината турските владетели биле незадоволни и сакале да ја турнат или запалат црквата. Но, уште еднаш дедо Лазко ја спасил работата: им наредил на градителите да стават две големи турски полумесечини на влезот од црквата, до христијанскиот крст. Очигледно, дедото ги знаел отоманските манири – па нешто што е дел од нивната вера веќе не можело да се турка, бидејќи има полумесечини.
Турскиот паша, откако слушнал за тоа, не само што му дозволил на Лазко да ги остави и да не ја турка црквата, туку подарил и една вреќа златници. Сега ќе зборуваме за поетот Јаворов и каква врска има тој со оваа црква и дедо Лазко.

Во 1912 година, на петти октомври, Пејо Јаворов и другите борци од амвонот на црквата објавиле дека Бугарија е слободна! Јаворов бил непрепознатлив со густата црна брада, униформата и појасот околу половината со ножеви, два пиштова, портупеј и колани со куршуми вкрстени на градите.

Официјално било објавено отфрлањето на ропството, народот испаднал во празнична еуфорија. Ретко кој се сеќавал на целиот страстен говор на поетот Јаворов и на другите комити, а нема ни фотографии. Она што го слушнав е дел од оваа приказна и се пренесува најмалку три генерации: како возвишената толпа го носела Јаворов на раце од црквата до дворот – бакнувајќи му ги рацете, и униформата.

Тогаш поетот видел локален човек како гребе по една од полумесечините на вратата на црквата. Тие, истите полумесечини што дипломатски ги измислил дедо Лазко за да го спаси светото место од рушење и прикривање.

„Немој! Престани да ја допираш полумесечината, нека седат и двете. Ќе ни требаа. Ова е историјата“, му рекол Јаворов на човекот.

Дали знаел дека токму овие две полумесечини помогнале да не се урне зградата покрај целата врева со изградбата? Тешко, но се чини дека имал чувства за минатото и интервенирал.

Дојде моментот да се раскаже што се случило со бај Лазар Голев или во Банско бај Лазко: поради овие две полумесечини поставени покрај христијанскиот крст, тој бил анатемосан и засекогаш екскомунициран од црквата. Се чини дека ова не било доволно – не бил ни погребан на старите гробишта во Банско, туку далеку од нив како претепано куче или давеник.

Знаеме и што се случило со Пејо Јаворов две години подоцна. Каков избор имал – да живее меѓу псевдопатриоти, да проси по улиците на главниот град од немаштија, или да посегне по својот живот? Избрал да остане заборавениот човек со црната катран брада и патроните околу половината, кој излегол во шумата, пишувајќи стихови за саканата или оние за нас, неверниците. Што друго да биде…

Бев вџашен кога слушнав ѕвечкање на метал. Клучевите беа во раката на згрчената фигура со темното палто. Слепиот ги стави во џебот и полека одеше низ дворот, чувствувајќи ги плочките со својот бел бастун. Силуетата ја заклучи и капијата и пред да излезе на улица се сврте кон мене како да ме гледа. Не се воздржав и го прашав:

-Извинете, дали живеете овде?

-Не не. Но, имам багаж овде, има две кутии скриени под скалите. Седат на суво. Живеам преку улицата, но кај нас се случи поплава и спасив семејни работи, тие се тука. Ги оставив кај еден од мајсторите што ми го правеа покривот, а сега и тие работат овде. Имам клуч затоа што сме блиски. Некогаш, пред да бидам повреден и трајно да ослепам, работевме заедно на градилиштата. Отидов да ги видам денес, но изгледа сум ги пропуштил.

-Како се викате, како да ви се обратам?

-Герман Лазаров. Викајте ме Лазо. Можеби дедо Лазо или Лазко, така ми велат овде во маало…

Тоа беше единствениот пат кога го видов дедо Лазо или Лазко, никогаш повеќе не го сретнав. Можеби се преселил во подобриот свет, некаде поблиску до другиот дедо Лазко од Банско и до другите ликови од тогашниот преродбенички град. Но, секогаш кога ќе ја поминам оградата на оваа куќа, гледам во дворот со надеж дека ќе го видам. Додека тоа не се случи, јас ќе ја пренесам во мојот ум историјата на ослободувањето на Банско; сликата со брадестиот Јаворов во црквата; човекот кој го обезличува отоманскиот симбол од влезот; бледата Лора, лежејќи за последен пат на каучот со пиштол во раката; купот страсни писма меѓу неа и Јаворов.

Пред моите очи се витрината потоната во прашина, со пиштолот и извалканиот месингов ковчег, ситните парчиња стакло од чашата со отров од денот кога поетот го зел последниот избор во својот свесен живот.
Ќе мислам, затоа што знам дека, тој нам ни ја остави задачата да погледнеме внимателно наоколу и да го сфатиме сето ова.