Карпош – „кралот“ на Бугарите што востанале во 1689 г.

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Карпошовото востание во 1689 година e еден од сериозните обиди на нашите предци да ја отфрлат османлиската власт. За жал, ова востание беше проучувано и популаризирано од бугарските научници со значително задоцнување во споредба со оние во Скопје. И покрај познавањето на изворите и фактите, македонските автори имаат тенденција да го „македонизираат“ Карпош и неговото движење во духот на официјалната пропаганда. Дополнително, првите посолидни публикации на оваа тема датираат од 1950-тите, кога, под притисок на Москва и со нејзиното криминално отпадништво, владејачката БКП сè уште се усогласува со антинаучните „постулати“ на македонизмот. Потоа, бугарската историска наука го истражувала Карпошовото востание, вистинито одразено во научната литература, вклучително и во учебниците по историја.

Карпошовото востание било составен дел од ослободителните движења на Бугарите и другите балкански христијани за време на таканаречената „Голема војна“ меѓу Отоманската империја и неколку земји од христијанска Европа во 1683-1699 година.На 12 септември 1683 година, опсадата на Виена, Османлиската војска командувана од големиот везир Кара Мустафа-паша претрпе катастрофален пораз од обединетите христијански сили предводени од храбриот полски крал Јан III Собиески (1674-1696). При нивното повлекување, Османлиите претрпеле големи загуби, а Хабсбуршката империја тргнала во контраофанзива.

„Светата лига“ создадена од неа, Полска и Венеција, кон која се приклучило и Московското царство, започнала со активни акции. На 12 август 1686 година, Турците биле поразени кај Мохач, по што ја изгубиле контролата над Унгарија. Австриските трупи навлегле длабоко во тогашната османлиска територија и го освоиле Белград. Настаните имале силен одек во бугарските земји, каде што избувнале три востанија – т.нар. Второ Трновско востание, поврзано со 1686 година, Чипровското востание (1688) и Карпошовото востание.

Отоманската власт ги ограничила контактите меѓу освоените балкански земји и слободните христијански држави. Во времето кога живеел Карпош, западните набљудувачи ги „откриле“ Бугарите, уште повеќе, тие се заинтересирале за нашата историја, јазик, обичаи… Во 1680 година, Италијанецот Бенедети забележал дека Бугарите се „… силен и убав народ /…/, раса на луѓе посупериорна од сите други народи што ги видовме во Турција…“ Патеписците и дипломатите ги забележуваат и тешките искушенија на кои биле подложени нашите предци, и зачуваното чувство за достоинство, традиционалното гостопримство. Убавината на Бугарките…

Кој е мистериозниот Карпош и што знаеме за него? За жал, информациите што стигнале до нас не се многу, но сепак даваат општа претстава за овој светол лик на Бугарин од 17 век. Тврдењата дека е роден во Македонија и се викал „Петар“ немаат реална основа. Според османлиските автори, Карпош е роден во регионот на Доспат (Западни Родопи) во средината на векот и на историската сцена се појавил како војвода на ајдучка дружина. Рано воспоставил врски со други војводи, меѓу кои бил и познатиот ајдучки војвода Страхил од Ветрен, Пазарџик. Судејќи по подоцнежните дела на Карпош, тој и неговата дружина дејствувале на широк простор, вкл. во Пиринска Македонија и Ќустендилско, а можеби и во Стара Планина. Во 1687 година, османлискиот хроничар Ускудар пишува за потера испратена од Едрене за да го фати „… Карпош, врховен старешина на одметниците, кој се прославил на планината Доспат…“ Припадниците на потерата „… подготвиле заседа за одметниците. , но и покрај многуте борби и битки не успеале да го фатат споменатиот разбојник Карпош…“

По потерата по него, Карпош се појавува во планините меѓу Ќустендил и Скопје, каде што очигледно имал приврзаници. Властите будно го следат опасниот бунтовник – по наредба на султанот мартолосбашијата (командант на полициските сили против одметниците) Мехмед е задолжен да го гони до крај и да го ликвидира Карпош. Фактот дека владата на султанот Сулејман II се занимавала со војводата покажува дека „старешината“ на ајдутите им создавал проблеми на владетелите во османлиската престолнина.

Во 2017 година, проф. Васја Велинова објави исклучително интересен натпис (забелешка на маргината) во ракопис на Четвороевангелие од средината на 16 век. Нејзиниот автор Кунчо известува: „Кнезот Ростислав и кнезот Јоан Карпош собраа воени луѓе и се бореа со Турците во манастирот Успение на Пресвета Богородица…“ кај старата престолнина Трново. Поразени од многубројниот непријател, Бугарите на чело со „кнезот Јоан“ се повлекле во „Софија град“. Овој натпис заслужува детално проучување, бидејќи е можно да е подоцнежен заради спомнувањето на „Ростислав“ (Стратимирович), кој се смета за водач на Второто Трновско востание. Во последно време, специјалистите фрлаат сомнеж за овој настан, но на ова прашање, како и на горенаведеното наведување ќе се задржиме друг пат. Без оглед на нејаснотијата, во 1687-1688 година биле регистрирани вооружени дејствија во областа на Трново, Никопол и други места во Северна Бугарија, кои властите ги гонеле, вкл. заплениле оружје во богатото село Арбанаси, соседно на Трново итн. Навистина, зарем Карпош не бил во контакт со другите бугарски водачи? Во 1689 година, војводата од Чипровци, Георги Пејачевиќ и Страхил од Ветрен, соработник на Карпош, биле во едно и исто време во освоениот од Австијците Ниш.

Силен интерес буди името „Јоан“, со кое е претставен Карпош. „Двојното“ име е во духот на традицијата кај бугарските цареви и болјари во 12-15 век и навестува семејна поврзаност со средновековната аристократија. Османлиските документи сведочат дека во 15-16 век во западните Родопи имало христијани спахии, кои имале обврска да служат во војска, истите биле првенствено потомци на старите бугарски болјари.

Ако во 1688 година тој навистина дејствувал во областа на Трново, по навлегувањето на Австријците во Ниш, Скопје и Штип, војводата тргнал да ја освои слободна територија и во Македонија – во близина на театарот на воените дејствија. Османлиските власти веднаш го смениле пристапот – наместо да го гонат опасниот одметник, тие се обиделе да го привлечат. Му биле простени многуте „престапи“, уште повеќе – Карпош бил поставен за шеф на мартолите („контра-одметниците“) во Ќустендилско. Од тактички причини, војводата најпрвин прифатил, но набргу потоа самиот ги предводел бугарските востаници. Тогаш според турските хроничари Карпош бил прогласен за „крал“ од луѓето во Крива Паланка и Куманово.

Австрискиот император Леополд I му испратил „кнежевска капа“ но за жал австриската војска немала ресурси да ја продолжи офанзивата и на крајот на 1689 година се повлекла. Против востаниците биле испратени силите на Халил-паша, јаничарите на Махмуд-паша и ордите на кримскиот татарски кан Селим Гирај. Карпош и неговите луѓе не можеле да ја издржат супериорноста на непријателот. Куманово е заземено и разурнато, Карпош бил фатен и егзекутиран на свиреп начин – со набивање на кол. Стариот Камен мост на Вардар во Скопје е лобното место на бугарскиот херој.

Страхил делува во договор со Карпош, кој со ајдутите оди во Ниш и преминува на австриската страна. Генералот Ветерани го испратил војводата со четири илјади борци во Ќустендил, каде во ноќен напад на Турците им нанел големи загуби. Австријците не го прифатиле смелиот план на Страхил за одбрана на Ниш и се повлекле. Војводата бил фатен и убиен, а неговите роднини биле продадени во ропство.

Во Северна Македонија, систематски се сугерира дека Карпош е „Македонец“, дека се борел за слободата на „македонскиот народ“, негирајќи било каква поврзаност со бугарската историја. Вистината е дека синот на Родопите го водат истите аспирации како Страхил од Ветрен, Георги Пејачевиќ од Чипровци и други бунтовни Бугари. Востанието што денеска го кренал Карпош го прави национален херој на две држави – Бугарија и Република Северна Македонија, личност која треба да обединува, а не да нѐ разделува.