Весник „Македонска трибуна“ за Никола Вапцаров и за исчезнатото писмо на Иван Михајлов до него

Извор: Сите българи заедно

Вестник „Македонска трибуна“, орган на МПО, е една огромна съкровищница, съхранила автентични свидетелства за живота, бита и революционните борби на българите от Македония. Във вестника може да срещнете материали за почти всички видни български поети, писатели, журналисти, военни, фолклорни дейци. С голяма стойност е критичната статия на автор, който се е подписал като „Ян“ „Нова книга с фалшификации в България“. Възможно е, макар че не е потвърдено, зад това име да се крие Иван Михайлов, който в кореспонденция е използвал и името „Янко“. Тя е по повод на излязлата през 1972 г. книга със спомени и документи на съпругата на Никола Вапцаров Бойка Вапцарова. 

Авторът на рецензията се спира не само на дейността на Никола Вапцаров като поет, но и на участието му в подривната дейност на БКП. С особен интерес за нас е информацията за изчезналото писмо на Иван Михайлов до Н. Вапцаров, което е трябвало да играе ролята на препоръка за неговата благонадеждност пред българските полицейски власти. В действителност Н. Вапцаров не успява да се възползва от писмото, макар че то е прибрано от полицията при обиска на жилището му, когато е арестуван и след това безследно изчезва.

За познанството на Иван Михайлов с Никола Вапцаров свидетелства и една снимка, публикувана преди време във в. „Литературен форум“ (бр. 8, 22-28 февруари 1995 г., с. 1), на която двамата са заснети по време на излет във Витоша.

Авторът на рецензията се спира и на някои известни и малко известни факти за Вапцаровата фамилия, като особен интерес предизвикват тези за участието на бащата на поета, войводата Йонко Вапцаров, в революционните борби и за разрива му както с Иван Михайлов, така и със семейството си. Припомня се и дейността на БКП и на Георги Димитров при създаването на „македонската нация“ и за отношението на новата власт след 9 септември 1944 г. към семейството на поета. Силно критични, макар и пресилени, са и местата в статията-рецензия когато се говори за интернационализма на поета и сравнението на неговото творчество с това на поетите родом от различните краища на българската земя, посветили възторжени слова за Македония.

Независимо от важността на изнесените факти в тази статия, тя до ден днешен остава почти неизвестна и неизползвана в литературата, въпреки че книгата на Бойка Вапцарова не остана незабелязана още тогава от родната критика, а за някои празноти и неточности в нея не веднъж е ставало дума.

Цочо В. Билјарски

НОВА КНИГА С ФАЛШИФИКАЦИИ В БЪЛГАРИЯ

Во тековната 1972 година во Софија е отпечатена книгата „Спомени за Вапцаров“. Како автор е наведена сопругата на Никола Вапцаров, Бојка, но најверојатно повеќето страници ги напишале други. Речиси сите се исполнети со нејасно посочени средби на Вапцаров со неговите колеги комунисти, со кои заедно направиле некои тајни дела насочени против бугарските власти пред и за време на Втората голема војна. На некои места наративот е прошаран со цитати од поезијата. Опишан е работничкиот живот на Вапцаров; во истиот нема ништо што да го разликува него од животот на кој било работник во светот, и покрај обидот да се драматизираат премногу кратките денови во кои Никола бил без работа. Нешто е кажано и за домашните односи во семејството Вапцарови, а повеќе за личните односи меѓу Никола и неговата сакана, која подоцна му станала сопруга.

Чудно е зошто авторот (или авторите) го криел токму она што го направил Вапцаров за да биде осуден на смрт за време на војната. Дадени се описи на судот; се посочуваат жалби за помилување поднесени од роднини на осудените; наведени се низа други детали, кои ги има илјада пати пострашни во комунистичките режими во врска со пресудите (да не зборуваме за масовните убиства без суд и пресуда) -но, што точно, направил Никола Вапцаров за да добие смртна казна – е избегнато да се каже.

Она што е исто така чудно е очигледниот обид да се критикува македонското ослободително движење затоа што во неколку наврати во Горна Џумаја (сега преименуван во Благоевград) луѓе од ова движење го потсетувале Вапцаров и неговата љубовница да не одат со месеци или години на средби во близина на градот каде што многумина луѓето ги забележуваат овие работи. Во Горна Џумаја во тоа време преовладуваше патријархалниот социјален морал. Не поминаа ни дваесет години од турскиот режим, кога ниту една мома не можеше сама да помине низ чаршијата; а кога одела кај роднините ја водела старица која ја носела облеката за спиење под мишка. Така се појави огорченост среде родителите кога ги забележаа додворувањата околу лозјата, во градскиот парк или во сиромашните квартови низ градот. И општество во градот ги исмеваше ваквите средби, дури и преувеличувајќи ја нивната суштина. Самата авторка наведува дека и нејзините родители биле целосно против нејзините средби со Вапцаров; значи и тие биле задоволни од потсетувањата на организационите луѓе дека треба или да се ожени или да престане да ги навредува сфаќањата на луѓето за јавна пристојност.

Во врска со овие потсетувања, авторката, по Бог знае чиј предлог, почнала да го напаѓа Иван Михајлов! Како тој да отишол да ги следи што прават Вапцаров и Бојка по планините околу Горна Џумаја…

Еден ден слушнале истрели на патот меѓу селото Бараково и Горна Џумаја кога патувале ноќе. Но, на Вапцаров не му се случило ништо лошо, ниту пак истрелите се повториле. Ако некој имал намера да го убие Никола – на овој пат и особено ноќе, можел да го убие само со еден стап. Може да се претпостави дека или некој пијаница некаде во близина пукал; или самиот Вапцаров го испукал куршумот. Кој можел да има намера да го убие младиот Вапцаров? Во круговите на ВМРО тоа е најапсолутно исклучено. Тој немаше никаква вина кон оваа организација.

Но, Никола се посомневал во ВМРО и побрзал да му го напише на Иван Михајлов за своето сомневање. Михајлов (кој се познавал со Никола од неговата младост) му одговорил за да отстрани секакво сомневање од неговата глава, сугерирајќи му (според пишувањето на Бојка) дека едно од момчињата од селата Рила, Бараково или Горна Џумаја и тоа од некаква љубомора, сакал да го исплаши Никола. Бојка во својата книга двапати го споменува писмото на Михајлов, но не ја дава неговата содржина. Датирано е на 13 август 1933 година. Кога бугарската полиција го претресла домот на Вапцаров на 4 март 1942 година, ова писмо било пронајдено и забележано во полицискиот извештај.

Зошто Н.Вапцаров го чувал ова писмо девет години, а веројатно ќе го чувал и подолго? Тоа што го чувал како спомен од еден човек, кого според Бојка го мразел, излегува неверојатно. Или го носел со себе, а можеби најмногу го чувал дома, за во случај на претрес или друг опасен случај, преку ова писмо да помине за доверлив од бугарска национална гледна точка?

Најчудно во оваа книга е што авторката го признава (на страница 172) следново:

„…Една седмица подред Вапцаров трябваше да отива през деня до Горна Джумая във връзка с делото, заведено от баща му срещу неговите похитители. След решението на съда Колйо се прибра доста мрачен; текйо (баща) му бе получил сърдечна криза, огорчен дълбоко от едно близко лице, свидетелствувало срещу него. Наложило се текйо да замине веднага в София на лечение. Това е през 1935 г.

Авторката признава дека лице блиско до Јонката (таткото на Никола) сведочело против таткото, но целосно крие која е оваа личност и какви зборови кажала пред судот. Еве ја вистината.

Лицето е самата ќерка на Јонката, односно сестрата на Никола Вапцаров, Рајна. Но и неговата сопруга Елена зборувала против таткото повеќе од еднаш. Ќерката пред судот изјавила дека во куќата на самиот Вапцаров (Јонката) се договарале конспиративни средби против ВМРО; дека таму било донесено оружје од непознати правци. Таа изразила бескрајна огорченост против нејзиниот татко заради големиот број негови нечесни дела. Слушателите останале со силен впечаток од нејзините зборови дека е подготвена дури и да пука против таков татко. Таа јасно ставила до знаење дека нејзиниот татко е подготвен да заговара не само против македонското движење, туку и против другите бугарски кругови. Еден од судиите нежно, но упорно се обидуваше да ја одвлече од нападите против нејзиниот татко, но не успеа. Или бил човек со меко срце, или бил звенар, што значи противник на македонското движење и пријател на Белград.

Ќерката и мајката се повикани како сведоци против Јонката (таткото). Од срам тој не се појавил во родното Банско, туку останал во Софија. Срамота, пред се, поради тоа што го кажале неговите блиски пред судот, а се раширило низ Разложко.

Никола и Бојка биле цврсти комунисти, како што пишува таа. Но, без разлика, таа чекаше милост за својот осуден сопруг, надевајќи се на поддршка од монархисти како ликовниот уметник Кочо Штркелов.

Бојка сепак молчи во својата книга и уште еден срамен момент за Јонката Вапцаров. Навистина бил приведен од луѓе од македонската организација затоа што фрлил (само од лична завист) – преку платеник – бомба во спалната соба на семејството Г. Цаков. За среќа – ако приликата дозволува така да се каже – бомбата му го извадила само едното око на Цаков, а сите останати во собата останале незасегнати. Оној што ја фрлил бомбата бил откриен и казнет, ​​а Јонката бил приведен додека не се откријат сите негови тајни врски и планови. Еден предавник, сепак, го ослободил предвреме и конечно станал шпион на Звенарската власт во Бугарија.

Веќе ослободен, Јонката им ги предаде на властите на Звенарите сите селани кои го сокриле по наредба на Организацијата при тоа со многу задоволителни удобности. Многу селани беа осудени на долги затворски казни. Сопругата и ќерката на Јонката беа огорчени поради неговото предавство на невините селани. Неговата сопруга Елена посака и самата да се појави како сведок на уште еден процес против македонските актери во Разлог и околината. Таа заплака кога ги виде таму. И таа му се обрати на својот сопруг со овие зборови:

„Кјорав да одиш! Како кандиса да ги земеш овие деца на душа? Малку ли луѓе водеше кај мене дома? Ги хранев и ги криев…“

Г-ѓа Вапцарова Елена ја кажала вистината. Во домот на Вапцаров не се криеле само луѓе, туку се носеле и одлуки за убиства. На малку ли луѓе се пофалил Јонката со фактот дека го нарачал убиството на познатиот Молеров во Разложко? Јонката не можеше да ја оправда вината на овој човек.

Огорченоста на Јонката се појави дури кога организацијата му ја одзеде можноста да прави што сака во Разложко и – шетајќи со влечки низ центарот на градот – преку своето држење да покаже дека е нешто како старовременски арнаутски племенски бег. , ВМРО не можеше да толерира вакви аранжмани и манифестации. Таа имаше запишано разни други гревови на Јонката, кој не беше личност со две лица, туку со три лица. Кога умре Тодор Александров, не сакаше ниту да се поздрави со роднините на Тодора. Но, штом беа убиени Алеко Василев и потполковникот Атанасов, тој веднаш се зафати да ги измами пребеганите во Пиринот Г. Ковачев, Г. Пенков и уште двајца-тројца во измама кон ВМРО. Тоа многу придонесе тие да бидат елиминирани како виновници за убиството на Т.Александров.

Со оглед на овие факти, хартијата со која се печати книгата, чиј автор се вика Бојка Вапцарова, беше целосно погрешно искористена. Но, гледаме дека таа на едно место го кажува и своето лично мислење за македонското движење, имено – дека „македонстваштите не биле сочувствителни кон неа“. Но, таа не знае апсолутно ништо за македонското дело или за „македонстваштите“. Знае само дека во Горна Џумаја ја потсетувале да не талка толку често по лозјата и ридовите низ градот. Дека еднаш таа и Никола биле најдени во некоја осамена колиба, а таму еден македонски деец за малку не му удрил шамар на Никола – ништо чудно. Господ знае какви груби зборови кажал Никола. Сепак, тој не бил удрен. Но, што бараа и двајцата во колибите и по баирите? Лицата од организацијата често забележуваат какви луѓе се движат низ градот, од кој не е далеку југословенската граница. Што се однесува до македонското ослободително дело, знаењето на Бојка веројатно и сега е на светлосни години далеку од него.

Смешна фикција е дека во 1928 година имало обид за убиство на Вапцаров. Такво нешто не беше сторено ниту против него, ниту против неговиот татко, кој можеше сосема мирно повторно да шета низ градот со влечки и да води пријатен разговор по кафеани со своите стари другари.

Смешна, крајно глупава фикција е дека семејството Вапцарови било малтретирано од ВМРО. Ова семејство само се малтретираше во однос на таткото и споменатите случувања.

Дојде комунистичката власт и почнаа да се упатуваат секакви комплименти на семејството. Баба Лена ја носеа дури и во странство за преку неа да го рекламираат Никола Вапцаров. Но, не ѝ дадоа слобода отворено да каже дека е Бугарка, кога Георги Димитров нареди нашите во Пиринско да се прогласат за припадници на друга нација, „македонска“. Ова право, односно оваа наредба, ја добила дури кога Тито се скарал со Сталин, многу подоцна по нивната расправија.

А дали самата Бојка некаде отворено реагираше (штом можела да пишува книги) затоа дека нашата бугарска националност во Македонија ја негира дури и нејзината партија, без разлика на задоцнето покајание на таа партија? Ова се важните прашања за секој Бугарин, вклучувајќи ги и Бојка и нејзините соработници во книгата; а не средбите на Бојка со Никола по лозјата.

Во книгата Никола е претставен како премногу слабо запознаен со македонското движење. Како што пишува неговата сопруга, подеднакво жалел и за Алеко Василев и за Тодор Александров. Никогаш не го интересирало да прочита или да се распраша „каков разбојник и простак“ бил Алеко Василев и што бил Т.Александров за Македонија и нејзината кауза.

Целосно е лажно напишаното во книгата дека некои комунисти во Пиринска Македонија биле излажани од ВМРО. Вистина е токму спротивна. Овие неколку комунисти ја прекршиле својата заклетва, го зедоа оружјето (кое ВМРО им го даде како наводно лојални членови) и тргнаа да прават револуција во Бугарија во септември 1923 година. Ова го знаат сите во Пиринско, но само Бојка не го научи; или поточно: комунистите се обидуваат да ја лажат јавноста и во овој поглед.

Ќе додадеме, колку и да му прават реклами комунистите на Никола Вапцаров, негов голем минус е што ја остави Македонија и нејзината ослободителна борба во втор план. За него пољубезни се Црнците околу Екваторот, Хотентотите, секакви други народи на земјата, но не и Македонија и нашиот народ. Не се валидни неколкуте строфи песни што ги напишал за својата татковина. Ботев, иако е роден во стара Бугарија, за неа пишувал педесет пати повеќе. Љубомир Весов, Илија Кушев, Христо Силјанов или Тодор Трајанов, Иван Вазов, Јаворов и други – кои преку својата жртва за Бугарија, кои преку своето перо или заедно со двете заслуги – стојат многу повисоко од Вапцаров, страсниот интернационалист, и многу кратковид за да може да ги види барем злосторствата на татко му, како што можеа да ги видат неговата мајка и сестра.

Јан.

Објавено во весник Македонска трибуна, Индианаполис, Индиана, 1972 г.