122 години од Илинденско-Преображенската епопеја
Илинденското-Преображенското востание од 1903 година во Македонија и Одринска Тракија претставува врвна точка во национално-ослободителната борба на македонските и тракиските Бугари, пишува БГНЕС. Организатор на востанието е Внатрешната Македонско-Одринска Револуционерна Организација (ВМОРО). Во јануари 1903 година дел од членовите на Централниот комитет свикуваат конгрес во Солун, кој донесува одлука за кревање на сеопшто востание во Македонија и Одринско. На Смилевскиот конгрес на Битолскиот округ на ВМОРО се решава востанието да започне во округот на 2 август (Илинден). Почетокот на борбените дејства во Одринско е определен за 19 август (Преображение), а Серскиот округ треба да се крене на 27 септември (Крстовден). Така се прифаќа идејата за перманентна револуција. Востанието истовремено ги зафаќа сите подрачја на Битолскиот револуционерен округ. Ослободени се планински предели на Битолската, Леринската, Костурската, Охридската и Кичевската каза (околија). Во ослободеното Крушево е прогласена привремена власт, позната под името Крушевска Република, која постои 10 дена. Во градот е формирана привремена влада во која влегуваат претставници на трите заедници – Бугари, Власи и гркомани. Никој не посегнува против мирното турско население. „Доблестно востание против цела империја“ – се восхитува еден австроунгарски дипломат.
Почетокот на востаничките дејства во Битолскиот округ дава поттик на револуционерното движење и во Одринска Тракија. Согласно со одлуките на Солунскиот конгрес за објавување масовно востание, во Странџанскиот регион е свикан конгрес на местото Петрова нива, кој изработува план за дејствување и избира Главен штаб во состав: Михаил Герџиков, Лазар Маџаров и Стамат Икономов. На 18 август започнуваат борбените дејства. Ослободени се Василико (ден. Царево) и Ахтопол, турските сили се потиснати кон Малко Трново и Лозенград. Според податоците од мемоарот на Внатрешната организација од 1904 година, во Битолскиот и Одринскиот револуционерен округ се водени 239 битки, во кои учествуваат 26.000 востаници против 350.000 војници. Во борбите загинуваат 994 востаници, се запалени 201 село, убиени се 4600 лица од мирното население, а уште 25.000 жители од Македонија и Одринско бегаат во Кнежеството.
Овие бројки се доказ за непримирливоста на населението во Македонија и Одринско со постојниот национален и социјален јарем, за неговата непоколеблива волја да живее слободно, за неговата стремеж да го отфрли конечно османлиското ропство. И ако за денешните генерации ова е далечно време, погледнато со многу романтизам или скепса, нека се вратат кон него преку стиховите и дневниците на Пејо Јаворов. А тетралогијата на Димитар Талев секогаш ќе биде не само ѕвон на Преспанските камбани или Гласовите што одекнуваат, туку и највозвишениот споменик на Илинден, каков што може да биде само пишаниот збор.
