Кога Бугарија беше „Голема сила“ во средновековна Европа

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во „матрицата“ на сопствените наши претстави, нашата земја е распоредена на Балканот, што е разбирливо од гледна точка на последните векови. По претпоставка ја прифаќаме големата европска река Дунав како северна граница, иако би требало да знаеме барем нешто за земјите на средновековното бугарско царство до и преку Карпатите… Проблемот е што некогашната политичка и територијална реалност ја доживуваме донекаде како романтична приказна, дури како своевидна историска „егзотика“! По силата на еден специфичен „автосугестивен“ рефлекс, како автосугестија, ги пренесуваме современите геополитички позиции на бугарската држава врз целото нејзино историско битие. Од друга страна, тоа битие продолжува повеќе од тринаесет века! Во истата рамка се вклучува и нашето (само)убедување дека нашата држава е „мала“, барем не е „голема“ – убедување кое од гледна точка на историското минато е длабоко невистинито. Се разбира, на картите за средновековна Бугарија, особено во периодите на најзначајното нејзино територијално проширување, границите се означени далеку на север – северозапад, достигнувајќи до и преку Карпатите, по Средниот Дунав и Тиса. Ова важи и за североисточните граници, ориентирани кон поречјата на големите источноевропски реки Дњестар и Дњепар.

Во денешната состојба на историската наука имаме повеќе информации за источниот „вектор“ на бугарскиот етнополитички простор, вклучувајќи археолошки податоци од истражувањата во Романија, Молдавија и Украина. Од една или друга причина, сепак, присуството на средновековна Бугарија во Централна Европа, соодветно и нејзините директни контакти со западниот дел на континентот, не е толку добро познат, а во некои погледи дури останува тајна… Затоа не е изненадувачко што оваа неспорно важна тема – и во целина, а и во нејзините детали – е речиси непозната за пошироката публика, а неретко не е „интересна“ ни за тесните специјалисти.

Ново и важно истражување на темата што нè интересира е неодамна објавената книга „Бугарија и европскиот Запад во првите децении на IX век“ (2024) на доц. д-р Николај Хрисимов, предавач на Историскиот факултет при ВТУ „Св. св. Кирил и Методиј“. Со својата монографија авторот прави пробив во нашите знаења (и незнаења!), привлекувајќи разновиден материјал – како од гледна точка на писмените извори и археологијата, така и од најновите истражувања на научници од Романија, Унгарија, Србија, Австрија и други земји.

Книгата започнува со критика на широко познатата „теорија“ за потеклото на кан Крум (околу 800–814 г.) од заедницата на т.н. панонски Бугари – теза што не само што е спорна, туку, како што произлегува, и сосема погрешна. Создадена пред повеќе од два века, таа е повторувана од секој следен истражувач, така што на практика е заборавено од каде тргнала и зошто е создадена. Како и да е, „панонската теорија“ пуштила длабоки корени во историографијата, универзитетските курсеви, учебниците, енциклопедиите – каде сè не…

Со конкретни аргументи доц. Хрисимов покажува дека верзијата за „боил од Панонија“ е вештачка и лишена од докази. Всушност, славниот владетел сигурно е личност од потомствениот елит во Плиска. Во книгата „Династијата на Крум“ (2019 г.) допуштивме дека е можно Крум да припаѓа на династичкиот род Вокил. Според доц. Хрисимов, пак, кан Крум повеќе е роднински поврзан со Кардам, спомнат како бугарски кан за последен пат во 786 г.

Интерес буди и случајот со „патрициос Теодор“, бугарски емигрант во Византија, според нас поранешен владетел што кратко владеел „меѓу“ Кардам и Крум. На ова заплеткано прашање веќе сме се задржувале порано и во оваа серија на „Труд News“.

Во новаторски дух, привлекувајќи стари и нови истражувања, доц. Хрисимов го преразгледува познатото во односите на Бугарија со Аварскиот каганат. Уништувањето на агресивната „степска империја“ во срцето на Европа со јадро во Панонија (денешна Унгарија), дело на Франките и Бугарите, доведува до појавата на државите на моравците (Чесите), Хрватите и Србите, кои до тој момент се наоѓале под власта на аварите. Овој процес има фундаментални последици за Централна Европа и Западниот Балкан, при што Првото бугарско царство има огромен и сè уште недооценет придонес за судбината на овие народи и држави.

Потпирајќи се на конкретен доказен материјал, авторот ја побива теоријата за постоење на „остаточна“ аварска државност во Панонија до времето на нејзиното освојување од страна на Маџарите (Унгарците) во почетокот на X век. Бугарската власт преку Карпатите, по Средниот Дунав и Тиса продолжува повеќе од две столетија, што е одразено и во средновековните унгарски хроники.

Во унгарските хроники се истакнува ликот на таинствениот бугарски „Магнус Кеан“/„голем кан“ (Крум и/или Омуртаг, обединети во една личност од легендите?), чии потомци владеат со земјите освоени од Маџарите по нивната миграција во Централна Европа. Интерес предизвикуваат и размислите на доц. Хрисимов за напорите на кан Крум, по речиси едно столетие, да го обнови бугаро-византискиот договор од 716 г., што има врска и со „западната“ линија во актуелните меѓународни односи.

Конфликтот меѓу Бугарија и империјата на Франките, која во првата половина на IX век ја опфаќала речиси цела Западна Европа, претставува важен проблем што најчесто бил разгледуван речиси како „периферен“ за бугарските државни интереси. Разгледувајќи ги настаните од дваесеттите–триесеттите години на IX век, авторот го покажува нивното геополитичко значење и нивното одразување во тогашниот европски свет, вклучително и во перспектива.

Треба да се согласиме дека нашата наука страда од одреден „византиноцентризам“. Навистина, најчесто токму односите на Бугарија со империјата на Ромеите се во фокусот на надворешната политика. Истовремено, не смее да се заборави дека нашата средновековна држава имала активни односи и со останатите свои соседи, а не само со нив – ако ги додадеме Арапите, средновековните италијански држави, Киевска Рус и средновековните кнежевства што ја наследиле, евроазиските номади итн.

Во контактите со нив Бугарија „зрачи“ со своето политичко и културно влијание, но истовремено прагматично позајмува туѓо искуство. Во таа насока е еден од важните научни придонеси во книгата на Николај Хрисимов – создавањето на т.н. комитати е резултат на искористеното искуство на Франкската империја со нејзините гранични провинции („марки“). Поради таа причина, бугарскиот управител на гранична военоадминистративна област ја носи титулата „комит“, иста со онаа на неговите западни колеги – „комес“/гроф.

Во книгата на доц. Николај Хрисимов среќаваме познати, но и низа непознати „бугарски траги“ преку Карпатите, во земјите северно и северозападно од таа импозантна планинска верига – истата што пред векови била во бугарските предели, колку и да не ни се верува во тоа со денешната наша „оптика“…

Не на последно место, книгата на доц. Николај Хрисимов нè уверува во неопходноста од понатамошно проучување на средновековното бугарско наследство во земји што денес ни изгледаат далечни, иако се сериозен дел од огромната држава на нашите прадедовци. Не е случајно што византиските автори имаат своја дефиниција – „Бугарија преку Дунав“ / „Прекудунавска Бугарија“, која ги вклучува и земјите до и северно од Карпатите.

За други интересни настани, личности и археолошки споменици можеме да дознаеме од самата книга. И да се увериме во неопходноста од потесни врски меѓу бугарските научници и нивните колеги од Романија, Србија, Унгарија, Хрватска – од земјите кои пред еден милениум биле „терен“ на контактите меѓу Бугарија, Средна и Западна Европа.

Како и да е, вреди да се потсети на епохата кога Бугарија, заедно со империите на Ромеите и Франките, била една од „Големите сили“ на европскиот IX век.