Егзекуцијата на Иван Гарванов и Борис Сарафов

Д-р Слави Славов/МНИ

На 28 ноември 1907 година се навршуваат сто години од убиството на Иван Гарванов и Борис Сарафов – едни од најистакнатите раководители на македонско-одринското револуционерно движење. Егзекуцијата на двајцата дејци, во тоа време членови на Привременото задгранично претставништво на ВМОРО, е извршена од Тодор Паница по одлука на Серскиот окружен комитет, предводен од Јане Сандански. Хронологијата на убиството на Гарванов и Сарафов е релативно добро позната. Затоа целта на овој текст е да се обиде да ја разјасни предисторијата на самиот чин, мотивите на извршителите и последиците од него.

Настојувањето е донекаде да се потиснат силно емоционалните оценки наталожени со текот на годините. Стогодишнината од смртта на двајцата дејци е соодветен повод повеќе за една трагична пресметка, отколку за уште едно посочување на „добрите“ и „лошите“ во Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација.

Братоубиствата не се особеност само на ВМОРО/ВМРО, иако со текот на времето стануваат една од нејзините главни карактеристики. Тие се предизвикани од самата природа на секое револуционерно движење, независно од неговата суштина, карактер и идеологија. Како логична последица на неумоливата логика на секоја револуционерна борба, судирот на силни, во повеќето случаи авторитарни личности – какви што ваквата средина природно издигнува – станува неизбежен. Истовремено, воздигнувањето на револуцијата и слободата како највисоки вредности го потиснува човечкиот живот (вклучително и сопствениот) на пониско место во вредносниот систем на професионалниот револуционер. Во услови на отсуство на реален внатрешен коректив и релативна демократичност и експедитивност на револуционерното судство, можностите за отстранување на неистомислениците преку формални или „потребни на револуцијата“ пресуди значително се зголемуваат. Во овој контекст убиството на Иван Гарванов и Борис Сарафов е најдрастичниот, но суштински типичен пример на „револуционерно“ расчистување сметки во историјата на ВМОРО.

Целосната мотивација за убиството тешко дека некогаш ќе биде целосно разјаснета. Противниците на Јане Сандански ги отфрлаат идејните мотиви и го сведуваат неговото однесување единствено на стремеж за доминација врз Организацијата. Од своја страна серските раководители ги образложуваат смртните пресуди единствено со идејни причини. За секој од овие ставови постојат бројни аргументи. Поврзувањето само со едниот дава фрагментарна, а во одредена смисла и неточна претстава за постапката. Несомнено е дека личноста на Сандански поседува силна привлечност, која во комбинација со неговите сурови и понекогаш брутални методи го претвора во неоспорлив и практично единствен лидер на Серскиот револуционерен округ во следилинденскиот период. Факт е дека неговото име се спомнува често, и во позитивна и во негативна светлина – и во револуционерниот печат и во дипломатската и партиската кореспонденција – што само по себе зборува за неговото влијание.

Се зголемува неговата популарност, а со тоа и стремежот да го преземе раководењето со ВМОРО и да ја наметне својата визија врз целокупната политика. Во крајот на 1906 – почетокот на 1907 година, по пропаднатиот Втор општ конгрес, разделбата меѓу Серскиот округ и останатиот дел од ВМОРО е веќе официјален факт. Постојат идеи различни, но не и социјално-политички. Обидите серчани да бидат квалификувани како марксисти се покажуваат како неосновани.

Идејните погледи на серските дејци и денес тешко се категоризираат, иако содржат изразен анархо-социјалистички призвук. Во својот округ тие ја спроведуваат општата политика на ВМОРО, но се издвојуваат со поинтензивна примена на револуционерен терор. Убиството на Гарванов и Сарафов доаѓа во момент кога идејно-организациските разлики меѓу „реформаторите“ и „умерените“ речиси исчезнуваат. Поимите „децентрализација“, „интернационализам“ и сл., карактеристични за првите поилинденски години, веќе не се споменуваат.

Реформаторската идеологија доживува криза, а повеќето нејзини идеолози се повлекуваат. Во исто време дејствијата на серчани, особено во однос на грчкото и „патријаршистичко“ население, се повеќе националистичко, а не интернационалистичко. Протоколите од Серскиот конгрес од 1907 година покажуваат необична тенденција: одлуките наликуваат на тие на противниците на левицата. На иницијатива на Сандански конгресот бара зајакнување на воената подготовка, масовна милиција, повеќе терористички акции и поголеми овластувања за ЦК.

Намалувањето на идејните разлики само ја зголемува тежината на главната разделба – односот кон Кнежество Бугарија. Поддршката на официјална Софија за Задграничното претставништво (Матов, Гарванов, Сарафов) ги заострува позициите на серчани. Проблемот веќе не е организациски или идеолошки, туку односот кон единствениот можен сојузник.

Серскиот конгрес го повторува радикалното гледиште: категорично отфрлање на материјална помош од „заинтересирани држави“, со остра критика кон официјална Бугарија за, наводно, предизвикување на раздор. Односот кон средствата станува единствениот реален разграничител меѓу ВМОРО и Серскиот округ.

Скопската историографија тврди дека убиството било мотивирано од создавање „македонска народност“ спроти „пробугарската“ линија. Но серчани, иако остро ја критикуваат Софија, јасно се дефинираат како бранители на „бугарскиот елемент“ во Македонија.

Реалните причини се комбинација од идејни и лични мотиви: фанатичка идеја за независност на Организацијата и авторитарен стил на Сандански. Пресудата е извршена со убеденост и решителност, без согледување на долгорочните негативни последици.

Покушението не е прво братоубиство во македонското движење, но е прво против највисокото раководство. Така конфликтите се пренесуваат на институционално ниво. Се создава преседан кој подоцна многупати ќе биде повторуван.

Убиството има исклучително тешки последици. Обединување станува невозможно. Серчани се ставаат надвор од Организацијата. Државата не е толку строга кон нив колку што е самата ВМРО – сите серски водачи, вклучително и Сандански, подоцна ќе бидат ликвидирани.

Одговорноста за институционализирањето на братоубиството ја носат серските дејци. Личната одговорност на Сандански е уште поголема. Убиството на Гарванов и Сарафов во тежок поилинденски момент ги забрзува кризите во ВМОРО и остава длабоки последици за нејзиниот понатамошен развој.

* Материалът бе публикуван през 2007 г. по повод 100-годишнината от убийството на Иван Гарванов и Борис Сарафов.