Историјата повторно ќе ни даде слаба оценка ако не ја научиме тешката лекција од државниот удар на 19 мај 1934 г.
Државниот удар од 9 септември 1944 година е можеби најполаризирачкиот датум во нашата современа историја. Мнозина и понатаму имаат позитивен однос кон 9 септември. Меѓутоа, објективната вистина е дека овој датум го означува почетокот на 45-годишно тоталитарно владеење, обележано со непочитување на човековите права, нефункционална планска економија и предавство кон бугарските национални интереси во Македонија. Она што често го занемаруваме е дека 9 септември во голема мера е последица на друг државен удар – оној што се случил на 19 мај 1934 година.
Во целиот меѓувоен период (1919 – 1939 година), постоењето на Царството Бугарија постојано било загрозувано од Југославија, управувана од Александар I Караѓорѓевиќ. Причината за југословенската политика не е тешко да се погоди. По крајот на Првата светска војна, Вардарска Македонија влегува во рамките на новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна преименувано во Југославија). Белград на секој можен начин се обидувал да ја прекине врската меѓу Софија и македонските Бугари, за да ги зачува окупираните територии. За да воспостави контрола врз Бугарија, југословенското разузнавање четири пати се обидело да организира државен удар. Три пати не успеало (1925, 1935 и 1941 година). Но обидот од 19 мај 1934 година се покажал како успешен.
За да го реализира ударот, југословенското разузнавање се доближило до земјоделските лидери околу Георги Михов Димитров и Коста Тодоров, до кругот на Кимон Георгиев и Дамјан Велчев, до егзекуторот Лев Главинчев и Перо Шанданов, како и до социјалистот Димо Казасов. Во ноќта на пучот, југословенската армија била распоредена долж границата со Бугарија, подготвена да навлезе доколку бунтот се покаже како неуспешен. Југословенската легација во Софија ја дочекала веста за успехот на ова мрачно дело со наздравување во прочуениот „Јунион клуб“.
Учесниците во ударот останале на власт помалку од една година, бидејќи нивното владеење не нашло општествена база врз која би можело да се потпре. Но последиците за Бугарија биле судбоносни. Многу од водачите на пучот биле активни учесници во настаните што довеле до превратот од 9 септември. Самиот Кимон Георгиев повторно успеал да дојде до функцијата претседател на владата во 1944 година. Зетот на Георгиев – Гињо Ганев – бил уште еден професионален пучист. Голем дел од наследниците на луѓето што учествувале во настаните од 1934 година заземале високи функции не само во комунистичка Бугарија, туку и по промените во 1989 година.
Друга важна последица од Деветнаесеттомајскиот државен удар, чие негативно влијание се чувствува и денес, е забраната на партиите. Повеќепартискиот систем, кој претставува различни општествени слоеви и идеологии, е клучен предуслов за постоење на функционална плуралистичка демократија. Деветнаесеттомајците практично ја отворија Пандорината кутија. И денес големи делови од бугарското општество не можат да се ослободат од погрешното уверување дека авторитаризмот може да доведе до општествен просперитет. Во текот на 92 години, историјата ни понуди доволно примери дека либералната демократија, со сите свои несовршености, останува најефикасната формула за економски и културен развој на општествата.
За да го ликвидираат ослободителното движење на македонските Бугари, „превратаџиите“ удриле по неговото најсилно оружје – ВМРО. По ударот, дејноста на организацијата во Бугарија била забранета, нејзиното оружје конфискувано, а нејзиниот лидер – Иван Михајлов – во отсуство бил осуден на смрт. Секако, како и секое друго српско злосторство, така и овој удар не останал неказнет од ВМРО. Само неколку месеци по овие случувања, на 9 октомври 1934 година во Марсеј, Владо Черноземски го ликвидирал вистинскиот мозок на акцијата – Александар I Караѓорѓевиќ.
Можеби најважната лекција што не успеавме да ја научиме во текот на овие 92 години е да не ја потценуваме опасноста што доаѓа од Белград. Уште татковците на бугарската национална револуција – Георги Раковски и Васил Левски – на своја кожа го почувствувале српското вероломство и сфатиле дека водечките политичари во Белград не се заинтересирани за судбината на Бугарите, туку се опседнати со идејата за хегемонија и доминација над другите балкански народи. Во различните форми на своето постоење (во рамките на Кралството Југославија и Федеративна Република Југославија), Србија никогаш не се откажала од оваа идеологија, туку само вешто ја прикривала зад други пароли. Можеби нејзиниот најизразен облик се конфликтите што диктаторот и воен злосторник Слободан Милошевиќ ги разгорел на територијата на поранешна Југославија.
Меѓу денешните власти на Република Србија и југословенските власти од 1934 година нема суштинска разлика кога станува збор за нивниот однос кон Бугарија и Македонија. Денес хегемонистичката програма на Белград е вткаена во доктрината „Српски свет“, чиј автор е Александар Вулин – десна рака на претседателот Александар Вучиќ. Ако некој во Бугарија и понатаму негува илузии за српската добронамерност, доволно е да погледне како реагира Вулин кога истакнат бугарски политичар ќе ја повика Европската Унија посериозно да се зафати со негативното влијание на „Српски свет“ врз безбедноста на Западниот Балкан.
Пред 92 години, југословенското разузнавање имало потреба од свој тројански коњ за да го реализира пучот. Денес на бугарската политичка сцена се појавуваат нови кандидати за таа улога. Симптоматично е што бугарски политичари разговараат за заеднички дејствија со поранешниот претседател на босанскиот ентитет Република Српска, Милорад Додик (близок сојузник на Вучиќ и Владимир Путин). Секако, како и во 1934 година, така и денес оваа блискост е поткрепена со заедничка љубов кон Москва, која секогаш е подготвена да ги поддржи српските проекти за доминација на Балканот.
Историјата не е само суво изложување факти од минатото, туку идентитет и лекција за иднината. Опасноста продолжува да тлее на нашата западна граница. Да, за неа не се зборува, но таа е таму. Ако некој политичар се смирува со мислата дека ако не зборува за бурата, таа ќе го одмине, тогаш тој не ги научил лекциите од минатото и допрва му претстои да добие слаба оценка на тестот на историјата.
