УНЕСКО даде петгодишен рок за спас на Охридското Езеро од бетонизацијата на бреговите

Анализа на БГНЕС

Загрозено од урбанизација, нелегално градење и загадување, Охридското Езеро засега избегна да биде вклучено на Листата на светско наследство во опасност.

Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура им дава на Албанија и Северна Македонија рок од пет години за да ја зајакнат неговата заштита, во спротивно неговиот статус на објект на светското наследство може да биде доведен во прашање.

Охридското Езеро, впишано на Листата на светското наследство на Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура, е еден од најстарите екосистеми во Европа. Тоа се одликува со исклучителна биолошка разновидност и чува траги од повеќемилениумската човечка историја. Во 2019 година опфатот на заштитеното подрачје беше проширен и на територијата на Албанија, откако првично беше вклучено на листата во 1979 година. Природно-културниот пејзаж, што го делат Поградец и Охрид, претставува ретка комбинација од природно богатство и културно наследство.

Денес оваа рамнотежа е сериозно загрозена од забрзаната урбанизација. По албанскиот брег на езерото, во подрачјата на Поградец, Дрион, Тушемишт и Октоподи, нелегални градби, хотелски комплекси и инвестициски проекти постепено го заземаат крајбрежјето. Покрај туристичкиот притисок, дополнителна закана претставуваат загадувањето од отпадните води и инфраструктурните проекти, кои ги загрозуваат како биолошката разновидност така и пристапот до езерото.

Како одговор на состојбата, Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура повеќепати упатуваше предупредувања, додека граѓанските протести продолжуваат, вклучително и под слоганот „Стоп за кулите покрај езерото во Поградец!“. Меѓутоа, експертите и невладините организации со години ги критикуваат бавните постапки на властите и недоволната координација меѓу двете држави на чии брегови се простира езерото.

На 24 јули 2026 година, за време на 48. седница на Комитетот за светско наследство на Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура во Пусан, беше донесена одлука Охридскиот Регион да не биде вклучен на Листата на светско наследство во опасност. Шеснаесет од вкупно 21 земја членка на Комитетот ја поддржаа одлуката. Албанија и Северна Македонија сега имаат рок од пет години за да ги спроведат препораките на организацијата.

Барањата се конкретни: отстранување на бесправно изградените објекти, усогласување на урбанистичките планови со меѓународните стандарди, спроведување стратегиски оцени на влијанието врз животната средина и запирање на сите нови развојни проекти додека не завршат овие оцени. Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура, исто така, бара да се процени потенцијалното влијание на инфраструктурните проекти, вклучително и на оние поврзани со Коридорот 8.

За албанскиот експерт за животна средина и светско наследство Ариан Мероли, петгодишниот рок не претставува причина за оптимизам.

„За мене лично ова не е одлука што влева надеж. Од 2020 година го следам процесот и утврдив дека дел од надлежните институции немаат информации за стратегијата и планот за обновување“, изјавува тој. Мероли бара детален план за спроведување, со јасно утврдени рокови и одговорности, и ја доведува во прашање вистинската подготвеност на двете држави да ги исполнат преземените обврски.

„Скептичен сум во однос на вистинската волја на двете држави да ги исполнат овие обврски. Доколку не бидат почитувани обврските што произлегуваат од Конвенцијата за светското наследство, регионот ризикува да го загуби статусот на објект на светското наследство“, смета експертот. Ариан Мероли го критикува и официјалниот надзор над исполнувањето на обврските.

„Годишните извештаи не ја одразуваат реалната состојба на терен и не ги разгледуваат професионално препораките на Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура, ниту начинот на кој треба да се решат проблемите“, посочува тој. Еколошките организации и граѓанското општество, исто така, го критикуваат премногу бавното темпо на спроведување на препораките. Премиерот на Северна Македонија, Христијан Мицкоски, од своја страна, нагласи дека заштитата на езерото е заедничка одговорност и дека проблемите наталожувани повеќе од три децении не можат да се решат за само две години.

На исток — ништо ново

Додека Владата на Северна Македонија ја оцени одлуката на Комитетот за светско наследство како дипломатски успех, заштитниците на животната средина ја сметаат за уште едно предупредување за состојбата на Охридскиот Регион. Одлуката повторно го отвори прашањето за неговата иднина во Северна Македонија. Според министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски, дополнителните пет години што ѝ се дадени на земјата за спроведување на препораките на Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура се резултат на координирани активности на државата, спроведени под раководство на премиерот Христијан Мицкоски.

„Јасно ги претставивме нашите позиции, ги изложивме преземените обврски, како и нашата политичка волја за заштита на Охридскиот Регион. Работевме решително, координирано и со јасна цел: преку дијалог да ги доближиме ставовите, да ја зајакнеме довербата на нашите партнери и на тој начин да ја добиеме потребната поддршка за конечната одлука“, изјави тој на прес-конференција.

Македонската делегација во Пусан ја предводеше вонредниот амбасадор при Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура, Игор Николов. Пред членовите на Комитетот тој изјави дека одлуката е прифатена „со чувство на одговорност“ и претставува поттик за продолжување на реформите насочени кон заштитата на природното и културното наследство.

„Исто така, ќе продолжиме тесно да соработуваме со Република Албанија, во духот на партнерството и заедничката одговорност, за да обезбедиме ефикасно прекугранично управување со ова уникатно наследство“, увери Николов. Меѓутоа, заштитниците на животната средина и активистите остануваат значително помалку оптимистични. Трајче Талевски, професор во Хидробиолошкиот институт во Охрид, на фејсбук-страницата на граѓанската иницијатива „Охрид СОС“ напиша дека сегашната состојба е резултат на 25 години нерешителност и недоволна координација.

„Урбанизација. Нелегално градење. Деградација на крајбрежјето. Недоволно пречистување на отпадните води. Несоодветни урбанистички планови. Инфраструктурни проекти без доволна оцена на влијанието. Неуспешно управување и недоволна координација. Најзагрижувачко е тоа што овие констатации не исчезнуваат од извештаите. Тие се повторуваат. А при секоја нова проверка им се додаваат нови проблеми. Тоа не значи дека Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура станала построга. Тоа значи дека старите проблеми не се решаваат доволно брзо или доволно темелно“, пишува тој.

Речиси половина век по неговото впишување на Листата на светското наследство, Охридскиот Регион и натаму се соочува со истите закани — прекумерна урбанизација, нелегално градење, загадување и туристички притисок. Познати по својата архитектура, древните цркви и природните пејзажи, градот Охрид и неговото езеро на крајот би можеле да го загубат статусот што го штити овој уникатен природно-културен комплекс.