Влогот пред Софија: Како договорените услови за Скопје да не се стопат во новите реформи на ЕУ

Димитар Русков/БГНЕС

Барањето на Северна Македонија за средба со Бугарија повторно го става во преден план фактот дека владата на Христијан Мицкоски бара начин да не го исполни договореното со Европската Унија или повторно да го врати на преговарачката маса. Посетата на Урсула фон дер Лајен на Скопје изцрта нејасна слика: претседателката на Европската комисија потсети на неопходната уставна измена, но истовремено поддржа билатерален разговор, кој Мицкоски го претставува како чекор кон ново „одржливо европско решение“.

Сето ова дава основа за анализа на обидот за политичко преформулирање на веќе преземените обврски. Јавните изјави не докажуваат дека Комисијата го прифатила обидот на Скопје да ја заобиколи Преговарачката рамка, бидејќи Фон дер Лајен во неколку наврати укажа на клучниот чекор. Сепак, не е јасно како оваа позиција кореспондира со поддршката за разговор чиј конкретен предмет сè уште не е објаснет.

Мицкоски соопшти дека по нејзин совет му наложил на министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски да побара средба со неговата бугарска колешка Велислава Петрова за време на неговата посета по повод форумот за Коридорот 8 на 8 октомври. Во меѓувреме, на 6 октомври Комисијата ќе ги претстави таканаречените „прегледи на политиките пред проширувањето“, а на 15 и 16 октомври европските лидери ќе разговараат за проширувањето и внатрешните реформи. Овој редослед на настаните го прави политичкиот контекст исклучително важен.

Условот за уставните измени има јасна европска основа. Во заклучоците од 18 јули 2022 година, Советот на ЕУ ја поврза следната меѓувладина конференција со исполнувањето на обврската во Уставот да бидат вклучени граѓаните кои припаѓаат на други народи, меѓу кои и бугарскиот. Советот изразува подготвеност да ја свика конференцијата „без дополнително одложување или дополнителна политичка одлука“, откако оваа обврска ќе биде исполнета.

Тоа значи дека одлуката за следниот чекор веќе е политички договорена. Нејзиното спроведување зависи од конкретно дејствие на Северна Македонија. Уставната измена е неопходен предуслов, но за отворањето на кластерот „Основи“ остануваат применливи и соодветните критериуми за реформи, вклучително и патоказите за владеењето на правото и јавната администрација.

Токму во овој контекст, претставувањето на сегашниот застој како обичен „билатерален проблем“ има манипулативен ефект. Меѓу Софија и Скопје постојат несогласувања, но конкретниот услов што го спречува преминувањето во следната фаза од пристапувањето е вклучен во заедничкиот европски компромис. Неговото повторно претворање во „спор“, во кој Бугарија треба да направи отстапка, ја префрла одговорноста од исполнувањето на преземената обврска кон барање нов политички договор.

Повеќе бугарски влади предупредувале дека претставувањето на условите од компромисот од 2022 година како нови барања е лага. Преговарачката рамка го вклучува совесното спроведување на Договорот со Бугарија од 2017 година, како и годишните прегледи и мерки согласно неговиот член 12.

Мицкоски во Скопје изјави дека очекува ЕУ да помогне во изнаоѓањето решение при кое „договореното ќе биде јасно, обврските ќе важат за сите, а процесот на пристапување нема повторно да се отвора за нови билатерални услови, толкувања или барања“. Барањето за предвидливост е разбирливо. Сепак, тоа бара да се направи разлика меѓу навистина нов услов и веќе прифатена обврска. Без такво разграничување, повикот за јасни правила може да се претвори во аргумент против примената на веќе постојните правила.

Билатералната средба може да има практична смисла. Министрите можат да разговараат за спроведувањето на договорите, заштитата на правата на Бугарите во Северна Македонија, обновувањето на функционалниот дијалог и транспортната поврзаност. Таквиот разговор би му помогнал на европскиот процес доколку доведе до конкретни дејствија. Сосема поинаков би бил обидот преку него да се договорат одложување, замена или поништување на условот за уставните измени.

Поддршката на Фон дер Лајен за средбата може да се објасни со желбата за обновување на политичката комуникација. Такво толкување може да се изведе само од нејзините јавни изјави, бидејќи не ни е позната содржината на разговорите зад затворени врати. Сепак, проблем постои и тој произлегува од тоа што поттикнувањето на дијалогот остави впечаток дека европскиот компромис повторно може да биде предмет на преговори.

Показателен е и изборот на историскиот пример. Фон дер Лајен го истакна Преспанскиот договор со Грција како пример за политичка храброст, но не го спомена Договорот за пријателство, добрососедство и соработка со Бугарија. Сведоци сме на асиметрија во јавната порака, особено кога токму исполнувањето на обврските што произлегуваат од Договорот со Бугарија се наоѓа во центарот на разговорот.

Во европските документи нема такво разграничување. Точката 5 од Преговарачката рамка заедно ги посочува Преспанскиот договор и Договорот со Бугарија од 2017 година, вклучително и прегледите и мерките за неговото спроведување. И двата се дел од оценката за добрососедските односи и напредокот кон членство.

Премолчувањето на едниот договор во конкретна изјава не го брише од европските услови, но ја намалува јасноста на пораката: договорот со Грција добива јавно признание како европски успех, додека обврските од договорот со Бугарија остануваат во нејасната категорија „билатерални проблеми“. Од Комисијата се очекува иста категоричност во однос на спроведувањето и на двата договора.

Поврзаноста со претстојните прегледи на политиките пред проширувањето треба да се разгледува многу внимателно. Станува збор за подготовка на самиот Европски сојуз за прием на нови членки: влијанието врз заедничките политики, буџетот, институциите и процесот на донесување одлуки. Овој процес има долга историја и не е создаден поради сегашниот застој на Северна Македонија. Комисијата уште во март 2024 година претстави основно соопштение на оваа тема.

Прашањето за едногласноста навистина е еден од клучните фактори во оваа дебата. Во документот од 2024 година, Комисијата остава можност да се разгледа примената на квалификувано мнозинство за одредени меѓуфази во процесот на проширување. Истовремено, експлицитно наведува дека затворањето на преговарачките поглавја и конечниот прием на нова членка треба да останат предмет на едногласна одлука. Оттука, уште тогаш е направено разграничување меѓу различните фази.

Европскиот парламент се залага за поголема промена. Во својата резолуција од 11 март 2026 година, тој повикува едногласноста да се укине при меѓуодлуките за отворање и затворање на одделни кластери и поглавја. Самата резолуција не ги менува правилата на преговорите.

Објавите за октомврискиот документ исто така даваат причини за внимателност. „European Western Balkans“ известува за нацрт што предвидува поширока примена на квалификуваното мнозинство, вклучително и во врска со проширувањето. „New Union Post“ опишува и поограничена варијанта: намалување на бројот на одлуки за кои е потребна едногласност, без нејзино целосно укинување. Станува збор за информации за подготовка на предлози чиј конечен опсег и поддршка допрва треба да станат јасни.

Сепак, не треба да се мешаат сите разгледувани ограничувања на можноста за вето. На 29 септември „Ројтерс“ извести за нацрт со заштитни механизми во однос на идните членки, вклучително и привремени обврски да не ги блокираат заедничките одлуки и можности за ограничување на нивните права во случај на отстапување од европските вредности.

За Бугарија, разликата меѓу одделните варијанти е суштинска. Доколку при отворањето или затворањето на поглавјата биде воведено квалификувано мнозинство, една држава нема да може самостојно да го запре соодветното решение. Тоа би ја променило можноста на Софија да инсистира на исполнување на обврските во секоја фаза. Задржувањето на едногласноста при конечниот прием во членство не би ја компензирало целосно загубата на влијание во текот на преговорите: политичката цена на приговор на крајот од процесот е различна од онаа при проверка на конкретен неисполнет критериум.

Сепак, Комисијата не може еднострано да ги укине важечките правила преку соопштение или преглед на политиките. Во рамката за Северна Македонија, едногласноста е изречно предвидена за клучните одлуки во врска со кластерите и поглавјата. Конечното пристапување и натаму е предмет на член 49 од Договорот за Европската Унија, вклучително и едногласната одлука на Советот и ратификацијата на договорот за пристапување од страна на сите држави.

Дури и промена на начинот на гласање не би ја избришала автоматски содржината на преземените обврски. Постапката за донесување одлука и условот што кандидатот треба да го исполни се две различни прашања. За да се промени барањето за уставните измени, треба да се промени самиот договорен пристап, а не само да се прогласи побрз механизам за донесување одлуки.

Оттука произлегува и посуштинскиот ризик за бугарската позиција. Тој е политички и правен: веќе договорен европски услов да биде претставен како билатерален спор надвор од процесот на пристапување, кој треба да биде префрлен во посебен дијалог. Таквата промена во начинот на кој се толкува проблемот може да претходи на притисок за преиспитување на обврските, дури и пред да биде променета која било процедура.

Патоказите што Комисијата ги подготвува за Албанија, Црна Гора, Молдавија и Украина, исто така, не значат автоматско укинување на условите. Тие се замислени како редослед на реформи и фази кон завршување на преговорите. Самата Фон дер Лајен го постави евентуалниот брз напредок на Северна Македонија дури по надминувањето на сегашниот застој.

Од документот на 6 октомври треба точно да се види за кои одлуки се предлага преминување кон квалификувано мнозинство, дали предлозите ги засегаат важечките преговарачки рамки и како ќе бидат заштитени веќе преземените обврски. Од евентуалната средба на 8 октомври во Софија треба категорично да стане јасно што точно се разгледува.

Посетата на Фон дер Лајен и последователните изјави даваат основа за критичко толкување на тактиката на Скопје, но не потврдуваат дека е договорено заобиколување на Преговарачката рамка. Најсилната бугарска позиција останува точниот текст на европските одлуки. Забрзувањето на проширувањето ќе биде убедливо доколку значи побрзо исполнување на договореното. Доколку се претвори во основа неисполнетите обврски да се прогласуваат за туѓа блокада, тогаш во прашање веќе ќе биде довербата во самите правила на Европската Унија.