„Златниот век“ на архитектурата и уметноста за време на владеењето на цар Петар (927–969)

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во претходната статија од оваа серија на „Труд News“ раскажавме за книжнината и литературата во времето на цар Петар. Ја продолжуваме темата со достигнувањата во архитектурата, ликовната и применетата уметност во периодот 927–971 година, чие влијание се чувствува сè до крајот на Првото Бугарско Царство во 1018 година. Како што забележува проф. Димитар Овчаров, еден од најдобрите познавачи на нашата средновековна култура и на Велики Преслав, „…градителското дело на цар Симеон го продолжил неговиот син, цар Петар…“ Значителен дел од преславските цркви, манастири и јавни згради биле изградени по 927 година, кога мирот, кој траел повеќе од четири децении, обезбедувал финансиски средства, создавал услови за развој на бугарските творци, ги проширувал можностите за примена на византиското искуство итн.

Изградбата на Велики Преслав како „бугарски Цариград“, започната од цар Симеон, добила значителни размери во времето на неговиот наследник. Поимот „Преславска цивилизација“, предложен од проф. Иван Божилов, во целост важи и за времето на цар Петар. Културните обележја на престолнината Преслав вклучуваат цариградско, античко, источно, меѓу кое сириско и ерменско, како и западноевропско влијание. Пред историчарите, археолозите, историчарите на уметноста и другите стручњаци стои задачата повторно да го разгледаат датирањето на некои од репрезентативните градби во престолнината, но и во други градски и манастирски средишта, вклучително и надвор од границите на денешна Бугарија.

Археолошките истражувања даваат основа да се смета дека дворскиот комплекс, или, поточно кажано, Дворскиот град, чија изградба започнала во времето на цар Симеон, го добил својот конечен облик во времето на Петар. Во црковната архитектура продолжила изградбата на базилики, а во втората и третата четвртина на X век преовладувал крстокуполниот тип храмови, како што било и во византиската престолнина. Меѓу храмовите од овој тип се т.н. „Црква кај свиокот“ на тврдинскиот ѕид, црквата во месноста „Селиште“, подигната од ичиргу-боилот („чргобилот“) Мостич во средината на векот, и други. Покрај тоа, архитектот Стефан Бојаџиев, проф. Георги Атанасов и други истражувачи се склони да сметаат дека прочуената „Кружна црква“ најверојатно била изградена, или барем довршена во обликот што ни е познат, во времето на цар Петар. Како што покажа веќе споменатиот проф. Георги Атанасов, ова важи и за соборната црква во Дрстар (Силистра), официјалното седиште на Бугарската патријаршија. Еден од интересните објекти во престолнината е т.н. Преславска фијала — покриена конструкција со базен, сместена на плоштадот кај јужната порта на Дворскиот град. Фијалата има свои пандани во Константинопол и заземала важно место при одржувањето црковни и световни празнувања. Овој споменик на престолнинската архитектура бил изграден по околните репрезентативни згради — околност што повторно нè упатува на времето на Петар.

Во времето на цар Петар, во престолнината Велики Преслав и надвор од неа постоеле повеќе манастири, кои биле главните центри на образованието и културниот живот. Манастирскиот комплекс кај селото Равна, во Провадискиот крај, основан уште во времето на кнез Борис Михаил, во средината на X век претрпел значително архитектонско преуредување. Впечатливо сведоштво за духовниот и културниот живот во X век е манастирот кај селото Черноглавци, во Шуменскиот крај, од кој се познати старобугарски натписи од 955 до 963 година. Големиот манастир во срцето на Лудогорието, истражуван од археологот Тодор Балабанов, бил вонградска резиденција на бугарскиот патријарх. Како што веќе беше споменато, официјалното црковно седиште било во христијанскиот центар Дрстар, „прославен уште од древни времиња“, но патријаршиски храм бил изграден и во престолнината Велики Преслав.

Развојот на архитектурата и уметноста се протегал далеку надвор од престолнината. Во таа епоха древната ротонда „Св. Ѓорѓи“ во Средец (Софија) била украсена со фрески. Во триесеттите и четириесеттите години биле поставени темелите на Рилскиот манастир, а неговиот основач, св. Иван Рилски, ја уживал личната поддршка на царот. Сакаме да ја истакнеме и црквата „Св. апостоли Петар и Павле“, т.н. Петрова црква, кај средновековниот Рас (денешен Нови Пазар, Србија), подигната во првата половина на X век, кога градот бил во границите на Бугарија и добил статус на епископско седиште. Слична е состојбата и со средновековниот храм „Св. Прокопиј“ во Прокупле, во околината на Ниш, денешна Србија, кој, според една летописна белешка, бил подигнат во 934 година. Не е случајно што истражувачите како негов пандан ја посочуваат базиликата „Св. Ахил“ на истоимениот остров во Малото Преспанско Езеро, изградена во времето на цар Самуил (976/997–1014). Со други зборови, повторно се среќаваме со споменик на бугарската архитектонска школа од времето на царевите Симеон и Петар.

Една од најинтересните и најоригинални појави, која станала препознатлив белег на Преславската цивилизација, е уметничката керамика од бела глина — феномен што и денес воодушевува со талентот на своите творци.

Археолошките истражувања овозможуваат да се прифати дека престолнинската школа, создадена во времето на цар Симеон, го достигнала својот врв во времето на цар Петар, како во производствените капацитети и тематиката, така и во дејноста на специјализираните ателјеа. Меѓу многубројните керамички икони најпозната е онаа на св. Теодор Стратилат, но денес се познати десетици дела, вклучително и цели композиции. На пошироката јавност малку ѝ е познато дека пред повеќе години проф. Тотју Тотев открил дел од портрет на владетел! Обично се прифаќа дека на керамичката плочка е прикажан Симеон, уште додека бил кнез. Според нас, сепак, во право е д-р Александар Горчев, кој со основа претпоставува дека е прикажан цар Петар околу времето на неговото доаѓање на власт во 927 година. Впечатлив е и развојот на камената пластика, металопластиката, златарството, изработката на накит, обработката на дрво, производството на стакло и другите применети уметности. Во статијата „Цар Петар и неговите блиски во светлината на две реликвии“, објавена во „Труд“ на 26 јули 2025 година, раскажавме за два прекрасни кратери, односно црковни садови, кои денес се наоѓаат во рускиот Новгород, но биле изработени за бугарскиот владетел од двајца преславски мајстори.

Љубопитниот читател може да ја почувствува магијата на Преславската цивилизација посетувајќи ја старата престолнина и изложбените поставки на современиот и одлично уреден Археолошки музеј „Велики Преслав“. Во него се чуваат прочуеното Преславско богатство и уште многу непроценливи споменици на старобугарската култура од славното време на царевите Симеон и Петар. За жал, Велики Преслав имал тажна судбина… Престолнината претрпела тешки оштетувања во текот на војната меѓу Ромеите и Киевските Руси на бугарска територија во 971 година, кога дворецот бил опожарен, а царската ризница, јавните згради и храмовите биле безмилосно ограбени. Во XI век, североисточните бугарски земји, вклучително и Дрстар, Плиска и Велики Преслав, заедно со уште десетици тврдини, населби и манастири, станале жртва на печенешките пустошења што траеле со децении.

Иако во помали размери, истото се повторило и при куманските навлегувања кон крајот на XI и во текот на XII век. Во вековите на османлиското владеење, територијата на „Ески Стамбул“, како што бил нарекуван Преслав, била преполна со варници, во кои безброј камени дела, вклучително и мермерни, биле претворени во вар и малтер! Локалното население ги користело старините како каменолом за изградба на своите куќи и стопански објекти… Непроценливи споменици биле уништени и неповратно изгубени, но некогашната слава на Велики Преслав одекнува и денес.