Како Лазар Мојсов го „украде“ зборникот „Македонија-документи и материјали“

Пишува: Љубчо Трохаров за БГНЕС

Како што е познато, „Зборник Македонија – документи и материјали“ е издаден од Бугарската академија на науките / Институт за историја, Институт за бугарски јазик / во 1978 година. Целта на овој академски труд е врз основа на неспорни бугарски и странски историски извори да се прикаже вистината за судбината и развојот на бугарското население во историскиот и географскиот регион Македонија од основањето на словенската бугарска држава во 681 до 1940 година. . Документите презентирани во него категорично докажуваат дека „Бугарите во Македонија биле составен дел на бугарската нација во средниот век, во новата и најновата историја и дека се чувствуваат и се борат за слобода и независност како Бугари, дека зборуваат и го признаваат својот јазик за бугарски.

Појавата на оваа документарна збирка беше сериозен успех на бугарската историографија и на бугаристиката во пресрет на 1300-годишнината од создавањето на бугарската држава. Очекувано, реакциите на скопските власти и на Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ) беа непријателски. Доказ за тоа е еден дотогаш невиден и многу значаен настан во бугарско-југословенските односи по смртта на Тито.

Во 1980 година Бугарија учествува на големиот Меѓународен саем на книгата во Белград со изложба на новообјавени публикации, меѓу кои се наоѓаше и „Зборник Македонија – документи и материјали“. Еден час пред официјалното отворање на саемот од страна на претседателот на Централниот комитет на СКОЈ Лазар Мојсов, бугарскиот штанд во центарот на саемската хала е опколен од специјална полициска единица со целосна воена опрема – шлемови, палки, лисици и калашникови. Двајца цивилни полицајци влегуваат на штандот и бараат од одговорниот да го предаде Зборникот, потоа самите да проверат дали има други копии и си заминуваат. Акцијата се спроведува во присуство на аташето за културни прашања на бугарската амбасада и пред стотина граѓани кои збунети прашуваат – што се случува на бугарскиот штанд. Следниот ден во Министерството за надворешни работи бил повикан културниот аташе на Амбасадата на кој му било кажано дека книгата е одземена по лична наредба на претседателот на ЦК на СКОЈ Лазар Мојсов и дека таквите постапки на бугарската страна нема да се толерираат. Истиот ден, белградските медиуми и оние во Скопје објавиле дека министерот за внатрешни работи на СФРЈ издал наредба за забрана за увоз и дистрибуција на публикацијата и дека учеството на Бугарија на саемот е провокација.

Демонстрираната јавна акција против Зборникот има логично објаснување. Доволно е да се расветли биографијата на Лазар Мојсов, особено неговата професионална и политичка кариера во СР Македонија и СФР Југославија, како и неговите специфични појавувања како идеолог, основач и знаменосец на антибугарскиот македонизам по војната. Во неговата официјална биографија стои дека е роден во 1920 година во Неготино, Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Дипломирал на Правниот факултет во Белград. На крајот на Втората светска војна станал член на КПЈ и брзо напредувал во партиската хиерархија. На Второто заседание на АСНОМ во декември 1944 година бил избран за обвинител. Во периодот 1948-1951 година бил главен обвинител, а од 1951 до 1953 година – претседател на Врховниот суд на Републиката.

Во својство на обвинител и судија во овој период (1944-1951) ја сноси главната одговорност за злосторствата што ги направила новата власт – егзекуции без суд и пресуда, испраќање во концентрациони логори, мобилизација во работнички баталјони. Мета се сите Бугари, особено оние што се дефинирани како „слуги на окупаторот“ и „ванчомихајловисти“. Членови на Комунистичката партија на Македонија (КПМ), локални и српски функционери на Управата за државна безбедност (УДБА), го поддржуваат Обвинителството за донесените казни затвор. На тоа биле принудени своерачно да го направат и сите учесници на Првото заседание на АСНОМ по наредба на офицер од УДБА, кој допатувал од Белград. / За тоа сведочи Киро Глигоров во неговата книга за мемоари „Македонија е се што имаме“ /. Познато е дека на располагање на Лазар Моисов, српскиот водач Александар Ранковиќ, како шеф на УДБА, во координација со Тито и Темпо, во мај 1945 година испратил во Скопје специјална армиска единица, која претходно била вклучена во масакрот на десетици илјади бегалци од Југославија кај денешната словенечко-австриската граница /Блајбург/, раководен од локални претставници на УДБА, кои оделе низ градовите и селата на „последна пресметка со непријателите на народот“. Тие биле овластени да стрелаат на лице место при најмал отпор од поединци, без разлика дали се воени или цивили.

Лазар Мојсов ја дал својата согласност – Темпо и Михајло Апостолски да ја организираат пресметката со бунтот на офицерите и војниците во Скопје, Велес, Штип, Битола и Охрид, кои одбиваат да одат на Сремскиот фронт. Станува збор за т.н „Крвавото Коледе во Македонија“. Најмалку 1.000 луѓе биле убиени од герилски групи и групи на државна безбедност, во некои случаи директно на улиците, потоа најчесто жртвите биле закопувани во колективни гробници.

Мојсов, како претседател на Врховниот суд, бил еден од основачите на Специјалниот суд за заштита на националната чест, кој работел од април до јули 1945 година. Во овој период биле организирани 10 судења и се изречени над 100 смртни казни, главно за лица со бугарски идентитет и неколку Албанци. Овие судења се воделе демонстративно и за пропагандни цели со цел да се осудат овие јавни личности – претежно претставници на политичката и интелектуалната елита на Вардарска Македонија, кои Обвинителството не можело да ги оквалификува како „слуги на окупаторот“ или „ванчо-михаиловисти“. т.е оние кои се однапред определени за егзекуција или концентрационен логор.

Познато е дека во исто време со Врховниот суд, на територијата на републиката, како и во цела Југославија на крајот на 1944 и почетокот на 1945 година дејствувале воени судови. Според наредбата на Високата команда, обвинетите за воени злосторства биле стрелани. Според официјалните податоци, воените судови во Југославија во 1945 година донеле вкупно 5.484 смртни казни, од кои 4.864 на цивили. Непознат е бројот на погубените во Република Македонија. Обвинителот Моисов и раководството на МКП преку армијата биле информирани за тоа што се случува во Републиката.

Поради својата работа како обвинител и судија во НР Македонија, Лазар Моисов станува човек од доверба на Белград и Тито и е награден со највисоките државни и партиски функции – директор на весниците Нова Македонија и Борба, четири пати член на Собранието на Сојузна Република Македонија и Сојузна Република Југославија, амбасадор во СССР, Монголија и Австрија, претседавач на 32-то заседание на Генералното собрание на ОН / 1977 – 1978 / Ова објаснува зошто српскиот политички врв одлучил по Титовата смрт во 1980. да го наметне како прв Претседател на Претседателството на Централниот комитет на СКОЈ. Од оваа највисока функција во партијата тој ја наредил акцијата да конфискува книгата „Зборник Македонија – документи и материјали“ од Саемот на книгата и итно да се направи второ издание на неговата авторска книга „Бугарската работничка партија / к / и македонското национално прашање. “, првпат објавена во раните 1950-ти. Во оваа книга тој се претставува како главен противник на бугарската политика за македонското прашање, употребува груби фалсификати и навредливи квалификации за Бугарија и Бугарите. Тој одиграл суштинска улога во формирањето на новата историографија во републиката. За првпат се воведува тезата дека науката не е во состојба да ја расветли историската вистина за македонското прашање и дека не се важни фактите и документите – важно е нивното толкување. Овој став е усвоен и наметнат по војната во историографијата, во учебниците по историја за ученици и студенти. Тој принцип се користи и до денеска за заштита на антибугарската македонска идеологија.

Одговорот на прашањето – зошто Лазар Мојсов наредил да се одземе книгата „Зборник Македонија – документи и материјали“ е недвосмислен и јасен. Целта на акцијата била да се сокрие вистината за монструозните злосторства врз Бугарите во Вардарска Македонија по Втората светска војна, кои го означија почетокот на процесот на дебугаризација на регионот, вистината за средствата и методите за градењето на новата етничка нација на Балканот. Лазар Мојсов знаел дека, ако оваа вистина се признае и се разбере во Југославија, ќе се видат неговите лични злосторства. А тоа се злосторства споредливи со оние на геноцидот, етничко чистење и денационализацијата.

Дејствијата на Л. Мојсов во периодот 1980-1981 треба да се гледат преку призмата на зголемените недоразбирања во Федерацијата, факторизирањето на Слободан Милошевиќ, кој имал намера да го ревизира наследството на Тито, настаните во Косово, во Војводина, зенитот на националистичките сили во Хрватска и Словенија. Несомнено, тој се плаши од можноста за распад на Југославија и можноста СР Македонија да се најде во друго, за него опасно, политичко статус кво. Стравот од одмазда за злосторствата го принудува јавно да изјави дека слободна Република Македонија не може да постои без Југославија, дека македонскиот народ нема ништо заедничко со Бугарите, дека е длабоко и судбински поврзан со другите југословенски народи и дека нема сила што може Македонија да ја одвои од Југославија. Овие изјави ја покажуваат неговата желба да ја репозиционира и демонстрира лојалноста, главно кон српската политичка елита, за да го гарантира неговиот живот и политичка иднина.

Во овој период (1980 – 1981) страв има и кај други личности – верни слуги на големосрпскиот национализам како Лазар Колишевски, претседавач со Претседателството на СФРЈ и генералот академик Михајло Апостолски – претседател на МАНУ, како и кај многумина од политичката и интелектуалната елита во Скопје, особено наследниците и роднините на гарантите и сторителите на делата. А обичните луѓе со спомени, кои оставија длабоки траги во мислите за тоа што се случило по војната, со загриженост ги следеле настаните во Федерацијата и републиката. Не случајно во тоа време Бугаринот Миле Неделковски / писател познат по филмот „Загревање на вчерашниот ручек“ / рекол и потоа напишал: „Нема сомнеж дека Македонците се историски најисплашениот народ… тоа се луѓе од кои се крие сопствената историја. Бидејќи се криминално залажувани од друга приказна и се сомневаат во неа, тие се плашат од историјата воопшто. Се разбира, Миле Неделковски не мислел на античката или средновековната историја на Бугарите во Македонија, туку на најновата историја на која бил сведок.

(Авторот е долгогодишен бугарски дипломат и амбасадор на Бугарија во неколку земји од Западен Балкан)