„Бегалци“ – приказна за прогонетите и спасените во Бугарија

Напуштање на родниот дом и родната земја и долго патување низ туѓото и непознатото – судбината на сите бегалци е слична низ годините, а причините се секогаш исти. Луѓето биле протеруваат поради војна или верски убедувања, поради националност и нови државни граници, поради државна политика или поради политички ставови. Долгата историја на луѓе кои бегаат во потрага по безбедно место за нов живот ја претставува изложбата „Бегалци“ во Националниот етнографски музеј во Софија. Иако поводот е одбележувањето на 120-годишнината од Илинденско-Преображенското востание (1903), ја покажува и другата страна на херојските настани поврзани со ослободителните борби на Бугарите, јавува БНР.

Преселувањето на бегалците е поврзано со многу болки, со големи трауми кои остануваат во семејната историја со генерации. Животот и маките на бегалците се претставени преку архивски фотографии со нивните лица, со карваните луѓе кои заминале пеш со сите свои работи. По патот не само што го губиле својот имот, туку често и животот.

„Изложбата ја допира и темата како се пречекуваат овие бегалци на новото место, особено што 20-от век не случајно е наречен „век на бегалци“ затоа што брановите бегалци во тоа време беа многу“ – вели д-р Милена Катошева од Националниот етнографски музеј:

„Не само по Илинденско-Преображенското востание, туку и по Балканските војни, по Првата и Втората светска војна, така што проблемот е многу голем, кога бегалците ќе се населат на новите места, ја пренесуваат топонимијата од родните градови и села. Па во Софија на изложбата се појавуваат улици со имиња „Прилеп“, „Охрид“, „Дрин“, бул.„Даме Груев“, „Мара Бунева“ итн.. Има фотографии од такви места не само од Софија, но и од Пловдив , од Бургас.Вредна е и мапата на која се прикажани сите бегалски бранови кои одат во внатрешноста на Бугарија, која покажува дека луѓето се преселуваат од сите места оставени по војните надвор од границите на Бугарија.

Првите бегалци тргнуваат веднаш по Руско-турската ослободителна војна, следат бранови во 1913 година. и 1922. На изложбата се наредени 4 тематски витрини, едната фокусирана на напуштањето на родните места. Го земале најпотребното, си оделе со се што можеле да заштедат. Баравме и потомци на бегалци, наши современици, за да раскажат за спомените пренесувани во нивните семејства од времето на нивното преселување. Во видео собата можете да ги слушнете семејните приказни од прво лице“.

Приемот на бегалците од мештаните генерално не бил добар – вели д-р Милена Катошева. Бранот нови луѓе кои немаат каде да живеат, локалната заедница го доживува како проблем. На пример, има потресни сеќавања за Шумен, како бегалците таму стојат на периферијата на градот без покрив над главата. А со доаѓањето на зимата заедно со животните што им останале копале ископи за да се скријат од студот. „Било многу тешко и поминале години додека државата можела да обрне внимание на нивниот проблем. Биле обезбедени заеми за бегалци и земјиште, но тоа се случило долго по нивното доаѓање овде“ – раскажува кураторот на изложбата и продолжува:

„Посебно внимание посветуваме и на тогашните добротворни активности. Посебен панел е посветен на работата на претприемачот Александар Георгиев-Коџакафалијата, наречен „татко на Бургас“. Тој донирал многу земја и благодарение на него, цело маало е изградено за бегалците од Одринско.Ова не е единствен случај на ваква добротворна активност.

Во склоп на изложбата има и витруна посветена на Ирецот Пирс О’Махони – благородник, филантроп и истакнат пријател на Бугарија. Во Софија пристигнал во 1903 година со сопругата и го основал Домот за сираци Свети Патрик за деца без родители од Македонија и Одринска Тракија. Овие деца подоцна биле посвоени од Пирс О’Махони, го зеле неговото презиме и добиле солидно образование. Меѓу неговите деца има истакнати личности, вклучувајќи лекари, војници, научници, адвокати итн.

На изложбата може да се видат униформите што ги носат посвоените деца на О’Махони. Наликуваат на народната носија од Дебар (денес во Северна Македонија). Дури и на фотографиите, самиот О’Махони е облечен во дебарската носија. Бил близок со Вилијам Гладстон, со кого заедно ја бранеле бугарската кауза во британскиот парламент по задушувањето на Априлското востание во Отоманската империја. Од Гладстон дознал и за трагедијата на бегалците по Илинденско-Преображенското востание. Интересно е што по дипломирањето секое дете од сиропиталиштето добило куфер наречен „Куферот на Папа Пјер“, во кој ставил сè што е потребно – два пара облека и обувки, за децата најпрво да се обезбедат.

Во Националниот етнографски музеј се изложени и фотографии од т.н „Шаронови куќи“ изградени по моделот на Роне Шарон. Тој е комесар во Лигата на народите кој предлага посебен архитектонски модел за да може две семејства бегалци да се сместат во куќа со заеднички влезен хол. Тие биле направени од природни материјали, но многу опстанале до денес.