Бојко Василев: Студентите му ги одзедоа оружјата на Вучиќ – патриотизмот и кирилицата, а како ќе управуваат – ќе бидеме изненадени

24 часа: Сите ги видовме радосните маси во Србија, откако Студентската листа го симна Вучиќ со убедливо мнозинство и со висока излезност на изборите. Но, како ова движење, кое во суштина е анархистичко, без лидер и без политичко искуство, а составено од луѓе од различни политички и професионални кругови, ќе управува со Србија, господине Василев?

Бојко Василев: Тоа е прашањето што си го поставуваат сите, вклучително и јас. Претпоставувам дека постојат неколку можни варијанти. Едната е оваа разнородна политичка листа, која ја предложија студентите, да избере некои од своите членови за состав на владата и да им ја довери извршната власт.

Постои и друга можност – да бидат избрани трети лица, кои листата, а преку неа и студентските пленуми, ќе ги контролираат. Во секој случај, станува збор за исклучително интересен експеримент во демократијата и во преземањето на власта, кој сега продолжува и со управувањето. Со голем интерес очекуваме да видиме како ќе се развива понатаму.

24 часа: Меѓу оние што се споменуваат како можни учесници во новата влада е кардиологот и професор во Нови Сад, Илија Срдановиќ, но тој се изјасни како прв меѓу еднаквите и нема политичко искуство. Се споменуваа и банкар, социолог, актер, кошаркар и поранешен директор на банка. Кој ќе го замени Вучиќ?

Бојко Василев: Никој од Студентската листа нема директно политичко искуство и тоа е свесно посакуван ефект од страна на студентите. Тие не сакаа да имаат ништо заедничко ниту со власта, ниту со поделената опозиција.

Но, отсега натаму ниту јас, ниту кој било што ги следи случувањата во Србија, во моментов не е во состојба со сигурност да прогнозира кој ќе биде дел од новиот кабинет.

Сепак, можам да се обложам дека тоа нема да биде човек како Вучиќ, кој ја концентрира целата власт во свои раце. Најверојатно ќе станува збор за влада и премиер кои, повторувам, ќе бидат под некаков вид контрола од пратеничката група и од овој специфичен облик на директна демократија што го воспоставија студентите. Досега тие ги носеа одлуките на многу интересен начин – тајно, со што е можно поголемо мнозинство, понекогаш и со консензус, далеку од очите на недобронамерниците, противниците и медиумите.

Се разбира, на таков начин не може да функционира ниту една демократски избрана власт. И ако досега студентите имаа оправдување да ја чуваат тајноста, бидејќи против нив беа употребени сите инструменти со кои располагаше власта, тоа веќе не е возможно.

Претпоставувам дека во дејствувањето на извршната власт ќе има транспарентност и контрола, како од страна на пратеничката група, така и од страна на избирачите. Како ќе го осмислат тоа и како ќе дојдат до такви решенија – не знам. Но, претпоставувам дека повторно ќе бидеме изненадени.

24 часа:Како се води борба против корупцијата и како се постигнува владеење на правото во една балканска земја, бидејќи тоа е амбицијата и задача број еден што си ја поставуваат овие млади луѓе?

Бојко Василев: Српскиот експеримент ги издвои како клучни прашања корупцијата, смената на власта и борбата против заробената држава. На втор план останаа геополитичката ориентација, економскиот модел и идеолошките разлики – како традиционалните левица и десница, така и поновите либерални и конзервативни поделби. Сè останато – подоцна.

Веројатно има многу приврзаници на ваквиот пристап. Тој победи со огромна предност и во Унгарија, создавајќи атмосфера слична на референдум. Сите гласови во Србија се слеаја во два главни политички текови, а останатите, со исклучок на две партии на малцинствата, останаа надвор од парламентот. Но, ако овој модел победува, тоа не значи дека ќе биде долгорочно успешен. Бидејќи отсега натаму многу нешта ќе имаат значење: како идната српска власт ќе се позиционира кон Европа, кон војната во Украина, кон глобалните поделби и, што е најважно, кон големите прашања за Србија.

На пример, Студентската листа тврди дека Косово треба да биде дел од Србија, но Косово прогласи независност уште во 2008 година и таа е признаена од многу држави. Како ќе биде решено ова конкретно прашање? Ќе биде потребна многу имагинација.

24 часа: Како новото раководство на државата ќе балансира меѓу Европската Унија, која е најголемиот трговски партнер на Србија, Кина, која е најголемиот инвеститор во земјата, и Русија, која, пак, е главниот снабдувач со природен гас? Тоа се маневри со кои Вучиќ досега прилично вешто и флексибилно се справуваше.

Бојко Василев: Постои традиција во Југославија, а потоа и во Србија, балансирањето меѓу различни страни да се прогласува за врвна политичка вештина. Но, додека Вучиќ умееше тоа да го прави самостојно, очекувањата од студентите и од нивните политички претставници се многу поголеми.

Засега се чини дека Европа ја прифаќа нивната логика – прво да се реши она што е поважно, а сите други прашања да се остават за подоцна. Но, веќе од утре тие прашања ќе бидат на маса и ќе тропаат на вратата. Затоа се сомневам дека ваквото балансирање и натаму ќе биде возможно.

Во Србија се важни неколку аспекти што Александар Вучиќ многу добро ги согледа и ги користеше. Пред сè, Србија има значење во однос на Република Српска, која е дел од Босна и Херцеговина, во однос на Косово, Црна Гора и Република Северна Македонија. Тоа беа клучеви од сефот што Вучиќ вешто ги користеше за да го зголемува своето влијание таму. Очигледно, тие клучеви сега се на маса. Дали и студентите ќе ги користат?

Од друга страна, Србија располага со наоѓалишта на литиум во количества доволни за потребите на производството на електрични автомобили. Европската економија понекогаш е во искушение да жртвува одредени принципи поради клучни суровини – да се потсетиме на рускиот гас. И тоа прашање е на маса.

Но, од трета страна, Србија веќе не може да остане двосмислена во однос на Европската Унија и мора јасно да потврди дека ќе продолжи по својот пат како земја-кандидат за членство во неа.

24 часа: Денес и Европа и Русија им ја честитаат победата на победниците на изборите во Србија, и не само тие, но на протестите што им претходеа немаше ниту едно европско знаме. Како ќе се развива оваа ситуација понатаму?

Бојко Василев: Со исклучително големи тешкотии и со огромен напор студентите, како млади луѓе, успеаја да ја задржат оваа стратешка двосмисленост во своето однесување. Тие се движеа по линијата на најширокиот можен консензус. На протестите немаше европски знамиња, а главно имаше руски. И кога разговарав со нив, тие не беа особено задоволни од начинот на кој Европа понекогаш го поддржуваше Александар Вучиќ.

Сега станува уште потешко, бидејќи постојат клучни прашања за кои Србија, како држава, мора да се изјасни. Но, до формирањето на владата и до конституирањето на новиот парламент има извесен период во кој овие прашања можат внимателно да се разгледаат.

Она што го гледаме на почетокот е следново. Пропагандната теза на Александар Вучиќ беше дека студентите ќе воведат санкции кон Русија. Меѓутоа, еден претставник на Студентската листа излезе и изјави дека нема да воведат санкции кон Русија. Дали тоа е консензусот? Ќе видиме.

И уште нешто – Европската Унија. Процесот на пристапување кон неа бара енергија, подразбира услови и гаранции од двете страни. Ако Европа сега им подаде рака, ќе очекува и студентите да ја прифатат таа рака. Но, таа подадена рака носи и свои услови. Погледнете, на пример, какви сигнали доаѓаат од Хрватска: „Во ред, студентите победуваат, но ајде да разговараме и за воените злосторства од минатото!“ Нема да биде лесно.

24 часа: Што ќе се случи со самиот Вучиќ, кој прилично брзо го призна својот пораз?

Бојко Василев: Вучиќ ја задржува можноста да ја консолидира својата партија и повторно да се појави на политичката сцена. Политичката средина од која потекнува и порано повеќепати се преобликувала, доживувала порази и повторно се враќала во игра. Тој има огромно искуство во власта, во која е од 2012 година. Исто така, има можност да почека и да ја искористи секоја грешка на Студентската листа за да каже: „Во мое време беше подобро!“ Треба да признаеме дека за време на неговото владеење имаше одреден економски напредок. Да, студентите го обвинуваат за корупција, но тоа не е тема само на Балканот, туку и во цела Европа.

Затоа, според мене, Вучиќ ќе ја чека својата шанса. Роден во 1970 година, тој не е стар во политичка смисла, сè уште ужива одредена популарност и има неверојатна способност да комуницира и со медиумите и инфлуенсерите, но и со обичните луѓе. Друго прашање е што би се случило ако се разгори еден нов бран на правосудни истраги, а Србите се способни за такви постапки – да се потсетиме на операцијата „Сабја“ по убиството на премиерот Ѓинѓиќ. Дали тоа нема сериозно да ги погоди клучните столбови на Српската напредна партија, па дури и семејството на Вучиќ? За неговиот брат многу се зборува, а неговата мајка беше нападната за време на изборите…

24 часа: Кои се опасностите за една власт што располага со апсолутно мнозинство? Ги видовме и првите снимки од обиди за пресметка со провладина телевизија, при што главен уредник и новинар беа изведени од зградата. Не постои ли опасност од реваншизам?

Бојко Василев: Постои опасност од револуционерно насилство. Српската историја памети слични појави. Кога падна Милошевиќ со таканаречената „булдожерска револуција“ на 5 октомври 2000 година, еден човек со булдожер речиси влезе во општинската зграда. Подоцна јас го интервјуирав и тој стана херој. Постојат такви преседани, а засега Студентската листа се оградува од нив. Но, и самите разбирате дека кога паѓа власт што толку долго била длабоко вкоренета, сите се несигурни – пред сè полицијата и безбедносните служби. Затоа сè е можно, вклучително и провокации.

Јас, на пример, видов како поранешната претседателка на парламентот и поранешна премиерка Ана Брнабиќ минатата вечер одеше по улиците и директно, на висок тон и со прилично сочен речник, се расправаше со демонстрантите – за какви зборови станува збор, вашите читатели сигурно можат да претпостават.

Но, поголемата опасност е Студентската листа да западне во сопствени внатрешни поделби. Да видиме, можеби ќе смислат нешто што никому во светот досега не му текнало.

Ќе ви дадам само уште еден пример. Погледнете што прават младите во Франција или во Италија. И обрнете внимание на тоа како српските демонстранти две години успеваа да задржат речиси совршена дисциплина и организираност. Јас сум видел како дејствуваат на терен. Сум видел како нивните специјални редари ја спречуваат секоја можност за насилство, како ги изолираат момчињата со црни качулки и како успеваат да воспостават совршен ред и организација по нивните митинзи. Мислите ли дека им било лесно по митинг на кој имало 100, 200 или 300 илјади луѓе?

24 часа: На крајот од минатата година, во интервју за „24 часа“, ми рековте дека студентите создале нешто како огледален одраз на политичката сеопфатност на претседателот. Дали сè уште останувате на таа теза?

Бојко Василев: Тоа е очигледно, но сега ќе стане јасно дали било само тактика или, пак, тоа е нивната политичка суштина. Оваа тактика доведе до неверојатна победа. Нешто слично направи и Петер Маѓар во Унгарија. И тие, како и тој, се бореа против огнот со оган. Тие му ги одзедоа на Вучиќ сите потенцијални оружја – патриотизмот, кирилицата, српското знаме, редот, организацијата, а пред сè тајноста. Тоа е толку српски! Само замислете српска конспиративна организација во XXI век – векот на социјалните мрежи, во кој сите тајни се откриваат за еден-два часа, најмногу за еден ден. А замислете колку долго тие успеаја да ги зачуваат своите тајни.

Претпоставувам дека времето на тактиката заврши. Отсега натаму доаѓа времето на одлуките. Како што реков, беше тешко, а сега станува уште потешко и со љубопитност очекуваме да видиме што ќе се случува.