Борис Дрангов- полковникот кој никогаш не умре

Пишува: Спас Станоев/Консерватор/26.05.2018 г./

На денешен ден во 1917 г. е убиен полковникот Борис Дрангов – еден од најсаканите и почитувани бугарски офицери, учесник во војните за национално обединување.

Овој горд македонски Бугарин го посветил целиот свој живот на татковината. За него со полна сила може да се каже дека оставил значителна трага во народната меморија. Неговите херојство, храброст и родољубие можат да бидат пример за секој Бугарин во денешно време.

Борис Дрангов е роден на 3 март (15 март нов стил) 1872 година во живиот бугарски град Скопје, кој тогаш сè уште се наоѓал во рамките на Османлиската империја. Завршил петто одделение во бугарското педагошко училиште во родниот град со одличен успех, а во 1891 година бил примен во Военото училиште во Софија и станал дел од 1-ва јункерска чета.

Заедно со Борис Сарафов, Ефрем Чучков и Гоце Делчев, тој го формирал т.н. „македонски кружок за просвета“. Овде за прв пат се покажале неговите карактерни црти. Неговото разбирање за патриотизам било:

„Биди восхитен идеалист, храбар до безумие, вљубен во Бугарија до фанатизам, чесен до самопожртвување!“

По завршувањето на Военото училиште, тој водел различни воени единици во Пловдив и Лом и се искачил во офицерската хиерархија. За време на службата во Лом во 1893 година се запознал со својата сопруга – Рајна Денкова Попова, ќерка на познатиот револуционер Денко Николов Попов, кој учествувал во ослободителното движење, Илинденско-Преображенското востание и Балканската војна како доброволец.

Таjните офицерски братства

По Ослободувањето започнале да се формираат т.н. Тайни офицерски братства, кои ги поддржувале организираните востанија во Македонија и Одринско. За братствата се знае малку поради нивната тајна природа, скриена од османлиското разузнавање. Оваа организација имала ќелии во сите гарнизони. До 1900 година, повеќе од половина од офицерите во армијата биле членови на тајните братства. Во најголемите гарнизони, речиси сите офицери биле дел од организацијата. Најверојатно, само командантите на полковите или четите не биле членови. Покрај финансиската поддршка, членовите ја поддржувале револуционерната организација со оружје и муниција, а исто така го пренесувале и своето воено искуство. Сите материјали и упатства на кои се засновала организацијата биле разработени од бугарските воени. Благодарение на братствата, во Бугарија настанале и народните стрелачки друштва, кои ги обучувале бегалците од Македонија и Одринско во воена вештина.

Учество во Илинденско-Преображенското востание

Сите офицери од братствата, родени во поробените бугарски земји, излегувале на неплатено отсуство и се приклучувале на Илинденско-Преображенското востание. Ова покажува дека востанието не било спонтана буна на неорганизирани чети, туку било подготвувано со месеци и години од вистински воени специјалисти. Сите тие биле на територијата на поробена Македонија во 1903 година. Покрај нив, уште десетици бугарски офицери, без да земат отсуство од армијата, ја поддржувале востаничката кауза.

Пред да замине за Македонија, Борис Дрангов ѝ напишал писмо на својата сопруга:

„Мойта невеста, ти отлично знаеш как стоят работите в нашата родна земя. Там юнашка кръв се обилно лей. Никога по усилно време за майка Македония не е било. Аз отлично чувствам това и като нейн мил син, не мога да не се притека на мъченическия й зов. Аз заминавам, мойта драга невеста! В тоя тържествен миг, аз, без да се колебая, поставям Отечеството по-високо от семейството, неговата доброчестина по-горе от нашите лични блага. Не тъжи за мен. Предопределеното от горе с тъги не можеш измени. След Отечеството, теб и децата най-много обичах в тоя свят. Бъди разумна, живей економично, тури си за цел в живота- да отгледаш децата- и ти ще намериш в това щастието си. Целувам теб и децата най-горещо – Борис“.

Освен воин, тој бил и поет, и неговата посветеност на идеалите се изразувала во неговите стихови:

„Македонио, ако те забравя,
Езикът ми да онемей,
А над душата ми лукава
Проклятие вечно, вечно да тегней!”.

Подоцнежната кариера и војните

По крајот на востанието, Дрангов не се обесхрабрил, туку одлучил да учи високо воено искусство и да дочека моментот кога ќе се врати во поробена Македонија. Од 1904 до 1907 година студирал на Николаевската генералштабна академија во Петербург, која ја завршил со одличен успех. Во 1907 година се вратил во татковината и бил назначен за командант на различни полкови.

Балканската војна го вратила Борис Дрангов во борбените единици. Како началник на штабот на Првата бригада од Првата софиска пешадиска дивизија, тој учествувал во битките кај Гечкенли и во нападот кај Чаталџа. При заземањето на Селиолу, лично предводел една од четите во нападот. Бил награден со орден „За храброст“ – IV степен. Неговата храброст, авторитет и љубов кон војниците се судриле со грешките на високиот команден состав, и Дрангов по војната не пропуштил да ја каже вистината, колку и да била горчлива:

„Войната е строг и страшен изпит, който непогрешно открива както всички недъзи, така и всички достойнства на човека. Ако в мир посредствености могат да минат за способни мъже и високо да се издигнат, войната не търпи фалша, тя смъква маските, показва голотиите… Тоя съдбоносен изпит безжалостно погуби духовно несъкрушими наглед високи началници и много генерал-щабници – галени деца на недъгава военна система… За да живее, България има належаща нужда от нравствени великани, а не от безмълвни поцепенени нравствени кастрати. За да побеждава, българското войнство трябва да се води и въодушевява от възвишени характери, а не от безмълвни и раболепни самопоклонници. Ново вино не се налива в стари мехове. Така е било, така е, така всякога ще бъде и инак не може да бъде. Помнете твърдо дълбоката поука на почитания наш самотник: причина за изчезването на всяко държавно устройство е безгрижието в развалата. Помнете и усърдно чисто метете стълбата отгоре.”

По бројните критики кон високото воено командување во печатот (преку статиите против генералот Иван Фичев и генералот Александар Тенев), тој бил пратен на воен суд. И покрај сè, бил ослободен двапати, но конфликтот оставил голема трага врз неговата кариера, и од тој момент секогаш бил запоставуван при унапредувањата. На 19 февруари 1915 година добил последно унапредување за време на животот – бил произведен во потполковник. Во септември 1915 година бил назначен за началник на 5-ти македонски полк.

Првата светска војна и смртта

За време на Првата светска војна, Борис Дрангов најјасно го покажал својот талент како педагог, публицист, писател и воин. Се борел на Добруџанскиот фронт и во родна Македонија, успевајќи за кратко време да го претвори својот полк, составен главно од македонски Бугари, во ефективна борбена единица, која победила во неедна битка. Во мај 1916 година, бројот на мобилизираните мажи драстично се зголемил, а офицерскиот состав претрпел загуби. Ова го предизвикало отворањето на Скопската школа за резервни офицери, за чиј началник бил назначен токму Борис Дрангов. Истата година, Дрангов ја објавил во Скопската општинска печатница легендарната книга: „Совети за строеви офицери“, позната и како „Помни ја војната!“.

Цело време во својата воена служба, тој ги мотивирал своите војници со личен пример. Кога требало да се премине река, тој прв влегувал во водата. Ги изминувал маршовите пешки заедно со војниците, а својот коњ го давал на ранетите. Ги обиколувал рововите, охрабрувајќи ги своите подчинети и сакал да кажува:

„Секој началник треба да биде пример во сè, односно прв да го направи она што го бара од подредените. Началникот треба да биде образец на цврста дисциплина и ред, кои даваат непоколеблива сила и создаваат безсмртни дела.“

Овие негови убедувања го довеле и до неговата смрт кај свиокот на реката Црна, токму пред 101 година, на 26 мај 1917 година, кога во тоа време бил командант на 9-ти пешадиски пловдивски полк. Додека разговарал со своите офицери пред земјанката, италијански гранати го погодиле големиот бугарски командант, а истата вечер починал во Воената болница. Бил унапреден во чин полковник и погребан со воени почести во дворот на црквата „Св. Димитар“ во Скопје.

Градите на починатиот биле украсени со рускиот орден „Св. Ана“, германскиот „Железен крст“, бугарскиот воен орден „За храброст“, турскиот орден „Ѕвезда и полумесечина“ и уште десетици високи воени одликувања.

Последна почит

На неговиот погреб, војниците го испратиле како што се испраќа татко. Еден од нив, Лулчев, кој служел под негова команда, напишал:

„С патерици, с дървени крака ние, неговите юнаци, стояхме пред гроба му. Навели глави, гледахме пресния гроб и новия кръст и като че ли той възкръсна, изскочи от гроба пред нас, стъпвайки на пръсти, както преди, иде той срещу нас, спира се, изправя високо глава, а сините му очи като че ли ни говорят: Юнаци, мои мили юнаци, горе главата! Ни сълзи, ни хленч, ни плач. Не искам баби да ме оплакват. Не забравяйте това, което ви учех, и пътя, който ви показах… Всички бяхме навели глави и забравили, че привети носим от неговите юнаци и живи цветя, които обилно бяха оросени от сълзите ни. Коленичили, кой както може, ние се заклехме да не го оставим без паметник и да помним пътя му…”

Денес, споменици на големиот Бугарин постојат во двата најголеми града во државата – Софија и Пловдив. Во главниот град, споменикот бил откриен во навечерието од годишнината од неговото раѓање (роден на 3 март 1872 година) и станал факт благодарение на активната работа на Иницијативниот комитет, Воената академија „Г. С. Раковски“, локалната власт, донатори и родољубиви Бугари. На отворањето присуствувале претседателот и врховен командант на Вооружените сили на Бугарската армија Румен Радев, претседателот на 44-то Народно собрание Цвета Карајанчева, замениците премиери Валери Симеонов и Красимир Каракачанов, градоначалникот на Софија Јорданка Фанд’кова, поранешните претседатели Георги Прванов и Петар Стојанов, началникот на одбраната генерал-потполковник Андреј Боцев, народни пратеници од различни парламентарни групи, офицери, потомците на полковникот Дрангов – отец Борис Дрангов и Рајна Дрангова, градоначалници од Бугарија, акредитирани воени аташеа, претставници на академските и научните кругови, воено-патриотски организации, ученици и гости.