| | |

Бугаринот го завладеа Беломорието не со манлихерка, туку со крпа во рака*

Обраќање на проф. д-р Петар Стојанович по повод 154-годишнината од формирањето на БАН. Објавено со мали кратења од бугарскиот дневен весник „24 часа“

Почитувани дами и господа, 21-от век навлегува во крајот на својот прв квартал и одамна го напушти значењето и читањето на вредностите на начинот на кој тие беа читани, воспитувани и главно бранени во минатиот век, а да не зборуваме за Преродбата.

Нема да изненадам никого со тоа што светот одамна е поинаков, а сите народи и држави на оваа земја ќе ја мерат својата виталност и идните шанси за физиолошка и духовна репродукција со тоа дали ќе можат навреме да одговорат на новите големи предизвици. Кои се различни од оние во XIX век.

Ова во уште поголем степен важи за Бугарија, лоцирана во предградијата на Европа, премногу блиску до Ориентот, со општество опасно киднапирано од источниот вирус и кое полека се прилагодува на западниот систем на вредности, подготвено, но немоќно да игра сојуз на два фронта, кое не ја научи историската лекција за неможноста истовремено да стапне на Алпите и на Урал, опкружено со способни, целенасочени и доктринално обединети соседи, против кои сме, благо кажано, неефикасни.

Брзам да нагласам дека овие согледувања ги правам и покрај моето целосно уверување дека Бугарија е топло, вкусно и пристојно место за живеење, од кое немам намера да се оддалечам. И тоа е она што уште повеќе ја отежнува мојата анализа.

Времето по падот на Берлинскиот ѕид – наречено промени, демократија или транзиција – ја отстрани Бугарија од нејзината позиција на важен (иако многу вазален) столб на советскиот блок и, на радост на сите слободоумни, ја турна на патот на слободата. Слобода за која не беше подготвена ниту економијата ниту општеството.

Консолидацијата на светските блокови и глобализацијата ги претворија традиционално важните и почитувани сфери на бугарската државна активност, како што се надворешната политика и одбраната, во секундарни и делумно формални. До неодамна малите владини прашања станаа големи затоа што ја зграпчуваа агендата, која се повеќе се свртува кон задоволството на населението, општествената активност, потрошувачката кошничка, семејната политика, демографијата итн. Накратко: со надворешна политика и одбрана повеќе не можете да победите на избори и не можете да ги мотивирате ниту вашите наследници ниту вашите гласачи. Кога би му ја соопштиле оваа јасна тенденција на некој од нашите градители на модерна Бугарија од крајот на минатиот век, тој не би поверувал дека е можно да се размислува така „непатриотски“. Но, времињата одамна се променети и ние сме должни соодветно да одговориме на современите предизвици.

Со тоа, дозволете ми да преминам на вистинскиот дел од мојата теза, кој сакам да го посветам на „Современиот патриотизам кај нас“.

За нацијата би било лажливо и опасно да се мери со мерилото на саканата Преродба или да судиме со црно-белото на годините на војни и борби за национално обединување. Веројатно секој има меѓу своите предци мажи, жени и деца чии коски лежат некаде во огромното бугарско етничко поле – од Тулча до Охрид и од Кавала до Цариброд. Не само што сме семејно врзани за нивното сеќавање и жртва, туку имаме должност да го чуваме и да го пренесеме нивниот тестамент на идните генерации. Но, со ова, дами и господа, мислам дека нашата улога како општество и особено како Академија на науките – најпрестижната научна институција во Бугарија – е далеку од завршена.

За нас патриотизмот продолжува да биде свет збор, кој не можеме да го изговориме без да навлеземе во горенаведените нијанси на панегирика. Забораваме нешто многу важно – патриотизмот е пред се оружје, моќно оружје на стратегија и тактика, не само на празникот. Истовремено, треба да го користат образовани, принципиелни, мотивирани и лојални луѓе.

Образованите, принципиелните, мотивирани и лојални Бугари треба да работат со патриотизмот.

Зошто образованите: затоа што во 2023 година нема да можеме да ги вратиме ниту ајдучките движења, нападите со „нож“, ниту поедноставеното читање на голема и обединета Бугарија. Одамна сме – слава му на Бога – во мирен и многу профитабилен соживот, и во континентална и во регионална смисла.

Забораваме дека во пракса (бидејќи „бугарската нога не знае за назад!“) Бугаринот одамна ја „зазеде“ не само територијата меѓу Енос и Комотини, која е наша од 1913 година, туку ја зазедовме и Кавала. , Тасос и Халкидики… При тоа не со манлихерка туку со крпа во рака.

Во Одрин трговците зборуваат бугарски, а ние правиме 25% од целиот нивен промет. Цариград периодично е полн со Бугари. Грците скијаат во Банско, од Варна до Дуранкулак, повеќе се слуша говорот на романските туристи споредено со нашиот. До неодамна гастрономските патувања во Пирот беа речиси секоја недела.

За оние од ценетата јавност кои мислат дека пребрзо го напуштив катехизмот на патриотизмот и можеби мислат дека ја избришав историската меморија, за да ги смирам ќе кажам дека едноставно посакувам патриотизмот да биде ефективен. Затоа што нема ништо посмешно и потажно од застарените облици на патриотизам.

Со новосошиени народни носии, со подскокнување на испијанети младинци во ледени води и со Левски и Ботев тетовирани на грбот, нема да влеземе никаде на друго место, освен во долниот свет на ниските страсти.

Спротивно на тоа, патриотизмот мора да биде соодветен на времето, вешто и паметно претставен. Тој, ако сакате, мора да биде приспособлив, бидејќи уште од Дарвин знаеме дека во природата не преживуваат најсилните, туку најприлагодливите. Не е страшно да ги совладаш тие начини и средства, ако преку нив успешно ќе ја наметнеш својата теза.

Нема опасност да бидете прилагодливи кога истовремено сте и принципиелни. Што нè доведува до втората точка на поддршка на современите барања кон нас како патриоти.

Да бидеме принципиелни.

Фактот дека живееме, тргуваме и имаме заемна корист од нашата заедница со нашите соседи со децении – не значи дека забораваме какви ужаси сме доживеале во изминатите векови – и не значи дека се откажуваме од одржувањето на споменот жив во нашите деца. Ние сме должни да знаеме каде завршува погодноста на добрососедството и каде треба да го доведеме во прашање ако се нарушат бугарските интереси или се искривува историјата.

Историски и национално, нашите денешни соседи не ни се непријатели, но не можат да ни станат пријатели. И ова мора да го запишеме со црвени букви во нашите мисли, без разлика колку сакаме узо, баклава, жолта ракија и мамалига.

Кога во 2014 година академик Ѓузелев ме испрати како претставник на владата да преговарам за посмртните останки на цар Самуил во Солун и се соочив со десетина вистински Византијци, уште еднаш разбрав како нашите соседи ги бранат своите национални интереси. Додека патував за Свети Ахил, поминувајќи покрај секоја наша поранешна црква во Воденско и Леринско, пред и зад нашиот владин автомобил возеа цивилни набљудувачи на мојата мисија, многу љубезни, многу внимателни и многу кооперативни кога стануваше збор за храната или пиењето, а никогаш за историските работи. И ова е само еден случај, во една област на соседна земја – а погледнете колку ги има. Тоа го велам затоа што треба да учиме од нив. Во одбрана на нивните национални интереси, нашите соседи се многу пред нас и тоа го забележувам со жалење.

Знаењето и принципите на современиот патриотизам се незамисливи без мотивација.

Патриотизмот не е канцелариска дејност, не започнува во 9 часот наутро и не мирува напладне, не заминува на икиндија. Не одмараш од патриотизмот во сабота додека ги копаш доматите или играш бељот. Патриотизмот не е товар, туку благословен крст што треба да се носи.

Патриотизам тешко се исповеда од немотивирани луѓе. Не е доволно да облечеш везена кошула за жена ти да верува дека ја сакаш најмногу после Татковината.

Љубовта кон татковината и наметнувањето на нејзините интереси овде и надвор бара, пред сè, многу работа, отфрлање на себичноста, соработка со другите луѓе во име на заедничката кауза, сака образование и чесност, бара татковината да биде пред партијата.

Оние бучни боеми, кои се убедени дека ракијата истурена на масата секогаш ги обликува границите на Санстефанска Бугарија, не вредат ниту за едно наше дете кое може да објасни зошто има смисла да се биде Бугарин. И секако истото да е убедено во своите зборови.

Од низа причини немаме капацитет да го мотивираме нашиот патриотизам преку некаква ексклузивност во однос на економски, социјални или демографски параметри во европски план. Меѓу земјите-членки мора да бараме златна средина кон која секогаш сме се стремеле или припаѓале уште од Ослободувањето.

Меѓутоа, нашата исклучителност не треба да ја мотивираме само во историски поглед, бидејќи ќе паднеме во заробеништво на минатото, кое е пријатно, делумно одлично, но не покажува голем лет на нашата сегашна приспособливост. Односно, ние мора да се надоврзуваме на нашата славна историја, култура и уметност, но тоа да го правиме со современи концепти и методи. Во областите како што се образованието и науката, демографијата и младинската политика, здравството, енергијата, масовниот спорт на пример.

Патриотизмот денес значи успешна државна и општинска политика, значи задоволна и репродуцирана популација, која свесно живее во општеството што му се допаѓа. Тоа значи доволни и мотивирани идни генерации, значи достојно место меѓу другите просветени народи.

И конечно, за да не остане без коментар последниот, но многу важен столб на современиот патриотизам – лојалноста. Ние сме – уште еднаш ќе нагласам – демократско и плуралистичко општество, земјата е членка на ЕУ и НАТО, нашите сонародници сè посигурно сфаќаат дека промените по 1989 година донесоа, покрај фармерките, чоколадите и бананите, најважната работа во светот: слободата на избор.

Па, без да се сомневам во секој аспект на принципиелната и секојдневна слобода, би сакал да свртам внимание на фактот дека заштитата на националниот интерес, работата со родната историја и зачувувањето на културата, јазикот и верата се задолжителен дел од современиот патриотизам, а овој дел се нарекува лојалност.

Многу е веројатно дека ќе има повеќе од еден или двајца за кои таквото размислување и однесување се премногу мисионерски, застарени или дури и спротивно на нивните лични погледи на светот. Одлично. Јас би бил првиот што би легнал на патот да го бранам нивното право.

Тие имаат право да не се идентификуваат со својата земја и нејзината гледна точка. Тие дури имаат слобода да работат против неа. Но – се прашувам и ве прашувам сите – дали е правилно таквите да бидат дел од државниот систем на образование, наука и воспитание?

Дали е во ред луѓе кои се на странски јасли да бидат и на нашата државна трпеза? Зарем чесното собрание не знае добро дека овие луѓе не работат во интерес на Бугарија, туку против неа?

Замижуваме и пред тоа дека таквите „небугари под закрила“ заземаат високи и престижни позиции во науката, образованието, државниот апарат?

Извинете за мојата смелост, но немаме право да молчиме.

Вакви луѓе отсекогаш постоеле во нашето милениумско минато, не се опасни се додека ние сплотено и убедено стоиме против нив како држава и народ.

Ние сме демократи, но не сме будали.

Кога денес неодговорно им ги одврзуваме рацете на бугарските клеветници, на овој начин им ги врзуваме рацете на нашите деца да ја бранат историската вистина.

Ова прашање го поставувам во БАН, но важи и за многу други институции од страна и надоле. На сите нивоа мораме да размислуваме за ова прашање за систематското и толерирано предавство на бугарските интереси, бидејќи, како што рече Кан Крум – нема луѓе од „втора рака“, едноставно има луѓе без втора рака.

На денешната прослава на Бугарската академија на науките, одвоивме малку време да формулираме, разбереме и одбраниме некои современи принципи на патриотизмот како дел од тоа будење кое ја спаси бугарската нација од исчезнување, а на крајот на 19 век ја направи ориенталска Бугарија европска држава, дел од заедницата на цивилизираниот свет.

Ја земав слободата да ви го свртам вниманието на некои стереотипи од кои треба да се откажеме, како и на новите пристапи кои предлагам да ги прифатиме за да бидеме и порелевантни за времето и поуспешни во нашата голема натпартиска и национална мисија.

Доста доцниме. Сите наивни луѓе мислат дека ќе дојде време, а всушност тоа си оди. Современа Бугарија очекува нешто друго и повеќе од нас, претставниците на Бугарската академија на науките. Затоа, да си посакаме здравје и сила, бидејќи не чека работа. Почит пред нашите напори. Среќен празник!

*Насловот е на редакцијата на „24 часа“.



Слични Објави