Бугарите надвор од границите – вистинскиот сојузник во Балканската војна (1912-1913)

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во Балканската војна, која избувнала на 5 октомври 1912 година, Бугарија влегла во крвава борба со Отоманската империја, распослана на три континенти. Младата земја, која постигнала целосна независност само неколку години претходно, водела голема, ризична војна, не за освојување на туѓи земји („стандардниот“ мотив во таа ера!), туку за слободата на нејзиниот „брат роб“, како што се зборувало тогаш.

Во 2022 година поминаа 110 години од таа војна, прифатена од целиот наш народ како ослободителна војна. Погодени од политички конфронтации и своевидна „амнезија“, нашите денешни институции практично ја игнорираа годишнината и сеќавањето на самата војна… Затоа мора да му се заблагодариме на Националното друштво „Традиција“, Регионалниот огранок „Тројан – Априлци – Севлиево“ со претседавач Христо Калистерски, кој ја организираше најзначајната научна манифестација на оваа не само „чисто“ историска, туку и важна општествена тема. На 31 септември – 1 октомври 2022 година во Тројанскиот манастир се одржа национална конференција на која учествуваа научници од Воената академија „Георги Стојков Раковски“, Министерството за одбрана, универзитетите, музеите, како и друштвото „Традиција“. Во рамките на конференцијата се водеше дискусија за современото толкување на националниот идеал, кој ги водел нашите предци во 1912 година со громогласното „Напред! На нож!“ Заедно со научниците учествуваа претставници на нашите заедници од Албанија, Северна Македонија, Украина, Молдавија и Романија. Наскоро се очекува да биде објавена компилација од извештаите од оваа вредна научна трибина, во која читателот ќе открие нови сведоштва за војната и нејзините херои.

Балканската војна е споредлива со „пијанството на еден народ“, ако се користи фигуративниот опис на Вазов за Априлската епопеја. И тоа не е случајно, бидејќи за само три децении воскресната бугарска држава се факторизира како економска, културна и воена сила. Колку и да ни се чини чудно, странските дописници и политичките набљудувачи ја споредуваат до неодамна непозната балканска земја за нив со светско „чудо“, како што е Јапонија на почетокот на 20 век… Во тогашна Бугарија, која со Соединението во 1885 ја отстрани смешната граница покрај Стара Планина, која ја прогласи својата целосна независност во 1908 година, патриотизмот е водечка сила во јавниот живот, културата, образованието… На крајот на 19 век – почетокот на 20 век, во учебниците за Отечествознание“ има дел „Неослободени бугарски земји“ – заедно со првите лекции по читање и аритметика, малите бугарски деца учат дека по 1878 година не сите ја имале среќата да живеат во слободна Бугарија.

Непретенциозните, но незаборавни кратки текстови се посветени на сонародниците останале под туѓа власт во Отоманската империја, Србија, Романија – град по град, маало по маало во Македонија, Источна Тракија, Поморавието, Северна Добруџа… Нема ни трага од омраза кон соседните народи. Духот на национално единство е длабоко својствен за тогашните Бугари – од обичните селани и граѓани, преку војниците, учителите и државните службеници до политичката и културната елита. И јасно е зошто најважната цел на општеството во тоа време била изградбата на обединета, како што се вели, „цела“ Бугарија.

Во раните децении на 20 век, нашите прадедовци се сеќаваат што е ропство и што значи слобода. Во политичките, воените и културните кругови влегле многу македонски и бесарабски Бугари. Од друга страна, младите кои ги завршиле Софиски универзитет или Военото училиште, без разлика дали се од слободната или неслободна земја, честопати тргнуваат по патот на учителите и револуционерните работници во Македонија и Одринско. И сосема е природно целите на родените во Македонија Гоце Делчев, Даме Груев, Борис Сарафов и другите револуционери да се обединат со нивните илјадници приврзаници во слободна Бугарија. Таква е водечката сила за офицерите и генералите Данаил Николаев, Михаил Савов, Иван Фичев, Никола Иванов, Васил Кутинчев, Борис Дрангов, Иван Колев, Никола Жеков, Георги и Владимир Вазови и многу, многу други… Како и за нивните војници, без разлика дали се родени во слободна Бугарија, во земји под туѓа власт, во Бесарабија или на друго место во странство. Овие срдечни луѓе тргнаа со цвеќиња и песни напред! Големиот интелектуалец Симеон Радев, македонски Бугарин и доброволец во војната, ја пренел зачуденоста на францускиот дописник од она што се случувало во есента 1912 година: „Овој народ ја очекува борбата, како да чека голем празник!“.

На конференцијата, за која накратко раскажавме, се разговараше и за Бугарите надвор од нашите сегашни граници. Очигледна е поврзаноста со Балканската војна и другите значајни историски настани. Избувнувањето на војната предизвикува кампања од неверојатни размери, која без претерување може да се нарече „глобална“ или „планетарна“! Илјадници доброволци од „блиско“ и „далеко“ – од поробена Македонија, голем број европски земји и прекуокеанска Америка – дојдоа во Татковината заради ослободувањето на „братот роб“… Како што кажа проф. д-р Трендафил Митев. , емиграцијата во САД и Канада, претежно сосравена од македонски Бугари, и покрај големата оддалеченост и други пречки, земала активно учество во војната. Истото може да се каже и за Бугарите кои заминаа на „печалба“ во Австро-Унгарија и други европски земји. Стотици студенти кои студирале на реномирани универзитети во Европа и Руската империја се враќаат во Бугарија. Од очигледни причини, најмасовно било учеството на македонската „внатрешна емиграција“ во Софија и другите градови и населени места во слободна Бугарија – истата онаа што „зрачеше“ со илјадници поддржувачи и беше во основата на Илинденско-Преображенското востание во 1903 година. се разбира, и на сродната заедница од Одринска Тракија, иако помалку бројна. Уште на 19 септември 1912 година, на повик на Македонско-одринските добротворни братства, во денешното софиско маало „Лагера“ за два часа се собирале пет илјади луѓе!

Така, во предвечерието на војната се организира Македонско-одринско ополчение со командант генерал Никола Генев, родум од Севлиево, учесник во Априлското востание и ополченец во Руско-турската војна. Се разбира, моделот на Ополчението го следи оној од 1877-1878 година, но сега зад него стои самата бугарска држава. За помошник командант е поставен потполковник Александар Протогеров, родум од Охрид, а за началник на штабот мајор Петар Дрвингов од Кукуш. На 2 октомври 1912 година биле создадени 1. Дебарска, 2. Скопска, 3. Солунска, 4. Битолска, 5. Одринска и 6. Охридска дружини, еден месец подоцна биле создадени уште шест – 7. Кумановска, 8. Костурска, 9. Велешка, 10. Прилепска, 11. Серска, 12. Лозенградска. Воените власти се во тешка ситуација бидејќи има над дваесет и пет илјади луѓе кои сакаат да се приклучат на Ополчението! Комисиите за прием одбиваат речиси десет илјади патриоти подготвени за саможртва, бидејќи имале здравствени проблеми или биле малолетни. На крајот, на фронтот заминале 14.670 македонски и тракиски бугарски ополченци. Создаден е и Штабот на отредите за партизанско војување, традиционално наречени „чети“, кои биле под команда на Тодор Александров, Ефрем Чучков, Михаил Герџиков и други борци за слободата на Македонија и Одринско. Вклучени се и околу петстотини доброволци од други земји (Ерменци, Руси, Украинци итн.) кои се солидаризираат со бугарската ослободителна кауза.

Илјадници Бугари „од странство“, како што велиме денес, се приклучуваат на другите делови на бугарската војска. Без да имаме целосна и точна статистика, станува збор за најмалку 25 илјади наши сонародници. Со оглед на големината на армиите на земјите од Балканската унија, особено онаа на Кралството Црна Гора (на почетокот на војната броела 22 илјади војници), „надворешното“ бугарско учество фигуративно може да се дефинира како „петиот“ вистински сојузник на бугарската војска на боиштата на Балканската војна.