Бугарско здружение со протестна позиција до Белгија: Проблемот со правата на македонските Бугари во РС Македонија не е билатерален

Здружението „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“ од Софија испрати протестна позиција до белгиските власти поради неодамнешните изјави на министерот за надворешни работи Максим Прево за време на неговата посета на Скопје. Во документот се изразува загриженост од ставовите поврзани со проширувањето на Европската унија и се нагласува дека „проблемот поврзан со правата на граѓаните на Република Северна Македонија со зачуван бугарски идентитет не е билатерален, туку има длабоки внатрешни историски и општествени корени“.

Во продолжение ви ја пренесуваме позицијата во целост и без уредничка интервенција:

Здружение „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“

ПРОТЕСТНА ПОЗИЦИЈА

Софија, 22 април 2026 г.

До
Неговата Екселенција
г. Пол Ламберт
Вонреден и ополномоштен амбасадор на Кралството Белгија во Република Бугарија

г. Максим Прево
Министер за надворешни работи, европски прашања и развојна соработка на Кралството Белгија

Копија до:
Министерство за надворешни работи на Република Бугарија
Европската комисија
Европскиот парламент

ПРЕДМЕТ: Јавни изјави на белгискиот министер за надворешни работи за време на неговата посета на Република Северна Македонија (15 април 2026 г.)

Почитувани дами и господа,

Здружението „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“, кое ги претставува интересите на повеќе од 400.000 бугарски државјани со потекло од Северна Македонија – дел од заедница што надминува 1,3 милиони бугарски државјани со потекло од географската област Македонија – изразува длабока загриженост и категоричен протест во врска со јавно распространетите позиции на министерот за надворешни работи на Кралството Белгија г. Максим Прево, изразени за време на неговата посета на Скопје на 15 април 2026 г., според кои „билатералните прашања не треба да го попречуваат процесот на проширување на Европската унија“.

Ваквата формулација не е само неточна, туку и концептуално погрешна.

Проблемот поврзан со правата на граѓаните на Република Северна Македонија со зачуван бугарски идентитет не е билатерален, туку има длабоки внатрешни историски и општествени корени. Овој внатрешен конфликт настанува уште кон крајот на 1944 година, кога во рамките на југословенската државна политика започнува процес на насилна трансформација на традиционалниот бугарски идентитет во нов македонски идентитет. Овој процес бил придружен со масовни репресии врз лица кои одбивале да се откажат од своето бугарско самосознание.

За да станат појасни размерите на овој процес, треба да се истакне дека повеќе белгиски набљудувачи од крајот на XIX и почетокот на XX век, како Емил де Лавеле, Иполит Депре, Пол Отле и други, како и белгиските конзули и дипломати во Османлиската империја, сведочат за бугарскиот карактер на населението во Македонија. Нивните сведоштва уште појасно го откриваат обемот на последователниот процес: додека другите заедници во Македонија го зачувуваат својот идентитет, токму врз Бугарите се спроведува доследна и систематска политика на нивно преформирање во „етнички“ Македонци.

Загрижувачки е што овој модел не припаѓа само на минатото. Еден од најновите случаи е од почетокот на март 2026 година, кога граѓанин на Северна Македонија беше приведен под обвиненија за „екстремизам“, „радикализам“ и „поттикнување омраза кон државата и идентитетот“, само затоа што подготвувал изработка на стикери со натпис „Бугарите во Устав“. Доколку граѓани на Северна Македонија одлучат да ги промовираат во поширок јавен обем ставовите на споменатите белгиски набљудувачи, постојат сериозни основи да се претпостави дека и тие би можеле да бидат предмет на сличен притисок и прогон.

Фактот дека во периодот на комунистичкиот режим Бугарија не го поставувала ова прашање на меѓународно ниво не го негира неговото постоење. Напротив – тоа сведочи за долготрајното потиснување на еден реален внатрешен општествен конфликт.

Дури во последните години Република Бугарија започна отворено да ги поддржува граѓаните на Република Северна Македонија кои се борат за своите човекови права и за правото слободно да го изразуваат својот идентитет. Оваа поддршка не го „создава“ проблемот и не го претвора во билатерален спор – таа само го прави видлив.

Треба јасно да се нагласи дека:

• правата на Бугарите во Северна Македонија се неотуѓив дел од системот на основните човекови права;
• човековите права по својата природа се универзални и не можат да се третираат како „билатерален политички спор“;
• секоја држава која има амбиција да стане дел од Европската унија е должна безусловно да ги гарантира овие права.

Во овој контекст треба да се потсети дека сите држави членки на Европската унија, вклучително и Кралството Белгија, едногласно ја усвоија во 2022 година преговарачката рамка за членство на Република Северна Македонија.

Оваа рамка содржи јасно дефинирани обврски, вклучително:

• внесување на бугарската заедница во Уставот на Република Северна Македонија на рамноправна основа со останатите признати заедници;
• спроведување на Договорот за пријателство, добрососедство и соработка со Република Бугарија;
• спроведување на соодветните протоколи кон овој договор;
• реален напредок во надминувањето на говорот на омраза и историските фалсификати;
• обезбедување услови за објективно и научно засновано претставување на историјата во образовниот систем;
• отворање на архивите на југословенските репресивни служби поврзани со прогон на лица со бугарско самосознание;
• рехабилитација на жртвите на југословенскиот комунистички режим кои страдале како резултат на неговата антибугарска политика.

Во тој контекст се поставуваат следните принципиелни прашања до белгиската страна:

• Дали Кралството Белгија поддржува политика во која:
  – граѓани се изложени на општествен и институционален притисок поради својот идентитет;
  – историскиот наратив се гради врз систематски фалсификати;
  – пристапот до архиви поврзани со репресии е ограничен;
  – лицата кои се спротивставуваат на ваквите практики се изложени на притисок и стигматизација?

• Дали белгиската држава смета дека ваквите практики се во согласност со вредностите на Европската унија?
• Дали има место за ваква политика во Европска унија заснована врз владеењето на правото, заштитата на човековите права и достоинството на личноста?

Јасно изјавуваме дека поддршката за проширувањето на Европската унија не може да биде одвоена од почитувањето на нејзините фундаментални вредности. Секое спротивставување на овие два принципа ја поткопува самата идеја за европска интеграција.

Ја повикуваме белгиската страна да ги прецизира своите јавни позиции, имајќи ја предвид вистинската природа на проблемот, да се воздржи од формулации кои ненамерно го легитимираат неговото погрешно претставување како „билатерален спор“, како и да придонесе кон ефективното гарантирање на основните човекови права во Република Северна Македонија.

Со почит,

Ко-претседатели: проф. д.н. Спас Ташев, проф. д.н. Трендафил Митев, Илија Стојановски
Секретар: Димитар М. Димитров