Цариградската патријаршија и црковната сложувалка во Македонија

//

На 9 мај 2022 година, бугарската јавност, чие внимание беше насочено кон актуелните економски и политички прашања, изгледаше изненадена од фактот што Цариградската патријаршија со одлука на својот Свети синод ја прогласи за канонска црквата во Скопје, но под името Охридска. Експлицитно се нагласува дека нејзината црковна јурисдикција е само во границите на државата Северна Македонија и од нејзиното име се исклучени терминот „македонски“ и кој било друг дериват на зборот „Македонија“. Бидејќи Бугарија нема своја стратегија за современите димензии на македонското прашање, со овој чин почнаа шпекулациите, кој играч на Балканот какви цели следи и дали ние победуваме или губиме од тоа.

Впрочем, во последните неколку месеци црковниот проблем во Северна Македонија почна да добива загрижувачки размери. Белград плански ја обелодени информацијата дека во Ниш се водат разговори меѓу СПЦ и МПЦ и дека е „можно наскоро МПЦ да се врати во канонско единство со СПЦ“.

Но, излегува дека ова „враќање“ е планирано во форма на белградско признавање на православната институција во Скопје под името „Македонска православна црква – Охридска архиепископија“, а долгорочната цел е радикално да се промени рамнотежата во Балканот. На овој начин Србија и предводниците на нејзината политика во Скопје имаа за цел да го заобиколат и прекинат дијалогот што го побара поранешниот премиер Зоран Заев со Вселенската патријаршија, на која и беше ветено дека нема да користат определби произлезени од името „Македонија“.

Нерасчистените црковни работи во Скопје досега и одговараа на Атина. Грчкиот министер за надворешни работи Никос Коѕиас неодамна изјави дека „Договорот од Преспа не ги регулира црковните прашања“, но дека „Грчката црква ја признава територијата на Северна Македонија како потчинета на Српската патријаршија, со архиепископот Јован (Вранишковски) како нејзин претставник“ и дури ги поддржа разговорите во Ниш.

Сепак, српската идеја за признавање на црквата во Скопје како „Македонска православна црква – Охридска архиепископија“ предизвика голема загриженост кај митрополитите од Северна Грција, бидејќи повторно се создаваат можности за претензии кон грчкиот дел на Македонија. За тоа беше потребна брза интервенција на Вселенската патријаршија, која призна дека Српската православна црква и служи на интересите на Москва преку црковниот македонизам. Не случајно Руската црква веќе изјави дека ги признава само канонските права на Српската православна црква во Македонија. Планот на Русија е стратешки маневар – со заобиколување на Вселенската патријаршија по прашањето за „Македонската православна црква – Охридска архиепископија“, да се оспори правото на Вселенскиот патријарх да и даде независност на Православната црква во Украина. Токму блокирањето на Московската патријаршија, која сакаше да интервенира на Балканот преку Србија, ја поттикна Цариградската патријаршија да ја признае скопската црква без определбата „македонска“.

Одлуката на Цариградскиот патријарх да ја прогласи за канонска црквата во Северна Македонија, која има право на евхаристиско општење со другите православни цркви, е донесена без консултација со БПЦ и очигледно не зависи од нас. Со оглед на овој факт, предизвикот за Бугарија е да развие таков пристап што ќе овозможи бранење на бугарските интереси во новата реалност. Овде отворањето на дверите за сослужување нема да биде преседан, особено што примерот ни е даден од самата Цариградска патријаршија.

Настанот е исклучително интересен. Утрото на 8 февруари 1953 година, камбаните на бугарската црква „Св. Стефан“ во Цариград свечено ѕвонат. Најавено е дека за прв пат во новата историја Вселенски патријарх ќе влезе во Бугарската црква. Атинагор I беше пречекан со големи почести од претседателот на бугарската црковна општина Аргир Черкезов и од Георги Белчев и Ламбо Фандаклиев како претставници на бугарската колонија, од кои повеќето потекнуваат од Беломорска Македонија. Патријархот поздравува на бугарски јазик со „добро утро“ и седнува на архипастирскиот трон. Богослужбата се врши двојазично на бугарски протоереј Јоаким Мустрев и на грчки протоѓакон Гаврил, а Атинагор I лично ја пее „Мир на сите“ на старобугарски. Иако во тоа време БПЦ сè уште немала официјално избран водач, кога се ближел моментот да се наведат поглаварите на православните цркви преку зборовите „во прво сеќавање на Бога“, Вселенскиот патријарх го спомнува „Архиепископот на Бугарската црква“, со што станува јасно дека претстојат промени во Бугарија.



При предавањето на нафората, патријархот Атинагор I му рекол на секој верник на бугарски „за многу години“ и токму во тој момент видел куп календари објавени од весникот „Македонска трибина“ и испратени од МПО. Во овој период, МПО активно ги поддржувала Цариградските Бугари во нивната борба да се спротивстават на пропагандата на Белград и Скопје и да го зачуваат нивниот автентичен идентитет. Вселенскиот патријарх сака да земе календар, по што не заминува, туку со целата група оди во манастирската сала. Таму се случува најголемото изненадување, бидејќи тој држи говор на бугарски, со мало влијание на битолскиот дијалект:

„Господине претседателе, Вашето свештенство, браќа и сестри. Денес за мене е Воскресение. Во вашите лица можам да видам што е Велигден за вас. Ви благодарам многу. Многу сум среќен. Ја имате најдобрата православна црква. Фала му на Бога, деновите на кавги и недоразбирања се закопани во страниците на историјата. Денес ние сме поврзани со благодатната врска на Христовата љубов. Ние треба да живееме и ќе живееме во мир и љубов како браќа. За мене беше вистинско задоволство да го слушнам псалтирот како пее на бугарски, толку убаво изведен од вашиот пејач. Веќе 40 години не слушам и не собирам бугарски. Многу сакам да зборувам бугарски, но изгледа сум го заборавил. Простете ми. Многу му благодарам на црковниот одбор што ме покани да дојдам меѓу вас. Благодарност до протоереј Мустрев за неговата одлична служба. Благодарност до пејачот и хорот кои пееја прекрасно. Се надевам дека ќе ме поканите друг пат. А сега ви посакувам среќа и добри пости.

Овој пример многу јасно покажува дека Вселенската патријаршија знаела за населението во Македонија. Иако денес делото на патријархот Атинагор I понекогаш е критикувано од противниците на меѓухристијанскиот дијалог, неговиот наследник Вартоломеј продолжува да му оддава должна почит на својот претходник. На пример, на 7 јули 2020 година, сегашниот Вселенски Патријарх прослави трисагија (тропарско пеење, кратка погребна литија и молитва) на гробот на секогаш незаборавниот Атинагор I. На оваа позадина, идејата на Фанар да ја раздели црквата во Скопје од Белград го заслужува нашето внимание. Тука мора да интервенира БПЦ, која веќе нема да има ограничувања за службена комуникација со претставници на Охридската црква. Може да се служат и богослужби бидејќи обредите на двете цркви се целосно идентични и ова е добра можност за соработка во областа на религијата.

Несомнено е дека дел од свештенството на Охридската црква, како и раководството на РС Македонија, ќе продолжат да бидат под српско влијание уште некое време. Но, појавата на новата форма ѝ дава шанса да се исполни со нови содржини, оддалечувајќи се сè повеќе од перверзиите на македонизмот, на кои активно им служи Македонската православна црква во нејзината сегашна форма. За таа цел, мораме да ја напуштиме традиционалната пасивност и да ја замениме со значајна проактивна политика.



Претходна статија

Алчни „браќа“

Следна статија

Нешков: Вселенската патријаршија ја врати македонската црква на Србите

Најново од Истакнато