Дали бугарската држава беше окупатор во Македонија?

//

Пишува: Силвија Авдала, Израел

Бугарските трупи влегле на југословенска територија по 17 април 1941 година, а на грчка по 21 април. Поради фактот што Германија останува врховен суверен за време на војната, бугарските единици кои влегуваат во Вардарска Македонија и во Беломорието немаат самостојна команда. На 17 април Рибентроп потпишал телеграма, која била испратена до германската легација во Софија на 18 април, во која се вели:
I „На бугарската војска и беше дозволено ги да заземе:

Грчка Тракија, ограничена на исток со линијата Свиленград-Александрополис, на запад до линијата на Струма.

Македонија, но во моментов не подалеку од линијата Пирот – Врање, Скопје и оттаму по течението на Вардар до грчката граница.

II. Германските воени власти веќе добиле инструкции од Високата команда на Вермахтот. Ве молиме известете ја и бугарската влада и додајте дека споменатата окупаторска линија во Македонија е само привремена“.

Упатствата за германското однесување во оваа насока ги дал лично Хитлер во неговата тајна одлука од 18 април 1941 година:

„Фирерот сега одобри и посакува влез на бугарските единици во Тракија… Бугарските полициски единици и трупи може да влезат на југословенска територија. … Бидејќи германското движење ќе биде попречено од бугарската окупација, бугарските единици се подредени на германските војски во овие области“.

Во оваа одлука Хитлер јасно ги формулирал двете главни цели на Германија во однос на Македонија:

1.Економски привилегии и слободен извоз од наведените територии во Германија;



2.Транзитни права и комуникации со Грција.

Станува јасно дека бугарската војска влегла во „новите земји“ дури откако добила посебна дозвола од Германија во својство на носител на врховната воено-привремена власт. Во известувањето од 23.04.1941 година, командантот на германската војска ги сметал бугарските единици за „подредени (на германската команда)“. Оваа подредена позиција е јасно видлива во доверливиот извештај до Штабот на бугарската армија и началникот на единицата 9521:

„При влегувањето на нашата II армија во Западна Тракија и Егејска Македонија, германската команда го предупреди Штабот на Армијата и Штабот на II Армија дека сите пронајдени материјали во горенаведените области, како што се храна, тутун, оружје, муниција итн. претставуваат воен плен на Германците и мора веднаш да им бидат предадени. На нашите војници им беше забранета било каква реквизиција и затоа нивното снабдување се вршеше со транспортни средства од внатрешноста на земјата. Армискиот штаб протестираше до германската команда, но безуспешно“.

На 24 април во Софија се одржала средба меѓу К.Клодиус и бугарскиот министер за надворешни работи Ив. Попов. Германскиот дипломат носи со себе однапред подготвен и потпишан документ, во кој германската страна генерално го прецизира статусот на „делот од поранешната југословенска држава окупиран од Бугарија“ и го разгледува формирањето на бугарската администрација во Вардарска Македонија. . Шефот на бугарската дипломатија нема можност да го искаже својот став, туку само по добивањето на документот повторно го потпишува. Од текстот на овој документ се гледа дека бугарската влада презема само обврски кои ги гарантираат правата на Германците во окупирана Македонија и Моравско, за кои експлицитно се наведува дека се „области отстапени (од Германија) на Бугарија“. Поради оваа причина не се споменуваат услови под кои се случува оваа „рецесија“. Бугарија не стекнува вистински права врз овие простори, затоа се наведува дека тие ќе се формираат по завршувањето на војната. Дополнително, договорот гарантира „присуство на германски војници во овие области“, чие одржување го презема Бугарија. Од гледна точка на меѓународното право, следните пет точки се важни:
1. Германија, во својство на врховен суверен за време на војната, ги отстапува за администрирање Вардарска Македонија и Моравско на Бугарија.
2. Германија си го задржува правото да ги експлоатира и слободно да ги извезува без никакви ограничувања суровините ископани во овие две области, т.е. економијата на овие територии била припоена кон Рајхот. Дури и локалното време е усогласено со тоа во Германија, но не и со тоа во Бугарија.
3. Конфискациите направени од германските војници ќе бидат резервирани за доброто на Германија.
4. Германија гарантира присуство на германски војници на овие простори, а трошоците за нивното одржување се на товар на Бугарија, т.е. врховната воена власт ја гарантирале германските команди.
5. Југословенскиот и грчкиот државен имот на териториите со кои управува Бугарија е предмет на германска присилна управа. Воената сопственост на државниот имот во „новите земји“ е јасен показател дека врховната воена моќ останува во нејзини раце.
Важно е да се нагласи дека овие принципи лежат и во друг документ потпишан на 27 април од Клодиус и Попов, а се однесуваат на администрирањето од страна на Бугарија и на Беломорието, до неодамна грчка територија, т.е. ова се општи принципи кои се применуваат на сите територии окупирани од Германија.
Тоа значи дека, и покрај делумното пренесување на правата на Бугарија во однос на предметните југословенски и грчки територии, Германија останува носител на врховниот суверенитет за време на војната и дека за да ги гарантира правата што произлегуваат од овој факт, таа го одржува германското воено присуство. во Вардарска Македонија и Беломорието. Во различни германски изданија од овој период, овие земји не се посочени како дел од Бугарија, туку само како земји „под бугарска управа“ или како „германска окупациска зона доделена за администрирање на Бугарија“.

Во случајот, воопшто не е важно што тврди бугарската државна пропаганда во овој период, бидејќи не Бугарија, туку Германија е носител на врховната власт во „новите земји“.
Во текот на целиот период од април 1941 година до октомври 1944 година, германските команданти останале во Вардарска Македонија, а бугарските воени и административни власти биле под нивна контрола. Присуството на германски војници за транзит или престој во „новите земји“ бил постојан феномен.
Во пракса, во Вардарска Македонија и во Беломорието функционирале две паралелни нееднакви власти, а во случај на спорови, конечната одлука ја носат германските воени власти, кои се носители на суверенитетот.
По првичната еуфорија во Бугарија во април 1941 година, водечките фактори во Софија сè повеќе сфаќаат дека прашањето со Вардарска Македонија и Белото Море не е решено. Во оваа насока, од исклучителна важност е фактот што по воспоставувањето на бугарската администрација во „новите земји“ во нив не се одржуваат парламентарни избори. Поради оваа причина, нивното население не е застапено во Народното собрание во Софија.
Посебната ситуација на нерамноправната бугарско-германска двовласт* се отсликува и во македонската историографија. Таа е категорична дека „покрај бугарските вооружени сили има и германски единици, команди и полиција… Целиот германски воен и полициски апарат во Македонија се меша во работите на бугарските власти“.

Претходна статија

Изложба со акцент на фолклорот претставија тројца уметници од РС Македонија синоќа во Софија

Следна статија

Секој збор што ќе биде напишан за Миле Ацев е малку…

Најново од Истакнато

Последниот атентатор (8)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. На почетокот