(Галерија) Документите говорат: Сведоштво на Антон Лебанов, за тоа како била ослободена група Бугари од Македонија и од југословенски Банат, од германски логор во градот Темишвар

/

На 16 мај 1941 г. со помошта на бугарската легација во Букурешт Антон Лебанов, активист на бугарската заедница во Банат успева да ослободи 1100 воени заробеници, етнички Бугари од Македонија, Западните покраини и Српски Банат од германски логор. Тие успеваат да ги ослободат воените заробеници и да ја организираат заедницата на банатските Бугари во Темишвар и околината, да помогне за наоѓањето кров на главата и храна за луѓето, додека властите се организираат и ги вратат во нивните родни места.

Случувањата од пролетта на 1941 г. се опишани лично од Антон Лебанов, тие не потсетуваат за долгот кон родната грутка, за хуманоста и за моралот, за единството и за солидарноста, на една значајна европска нација, каква што е бугарската.

* * *

Со овие спомени сакам да раскажам за еден интересен настан според мене, а тоа е како од германското заробеништво се ослободени близу 1200 Бугари од Македонија и југословенскиот Банат. Како што е познато, на 6 април 1941 година, нацистичка Германија ја нападна Југославија и ја окупира целосно во рок од околу една недела. Тогаш живеев во селото Винга – Романија. Околу 20 април 1941 година, доцна попладне, добив белешка упатена до главниот уредник на „Банатски бугарски гласник“. Белешката приближно го содржеше следниот текст: „Група Бугари од Македонија и Банат сме во германски логор во градот Темишвар. Ве молиме, направете се за да бидеме ослободени, бидејќи во спротивно ќе не одведат во Германија заедно со српските затвореници. Во име на бугарските заробеници, со почит инж.Иванов“.

Откако ја прочитав белешката, се сетив дека прочитав пред два дена во романскиот попладневен весник што излегува во градот Темишвар дека во градот биле ослободени југословенски затвореници од романско и унгарско потекло. Следниот ден отидов со првиот воз за окружниот град Темишвар, кој се наоѓа на 30 километри од моето родно село Винга. Со голем труд успеав да го најдам германскиот затворски логор. На неговиот влез стоеше вооружен чувар со куче покрај него. Му објаснив зошто дојдов и дека сакам да разговарам со командантот на логорот за бугарските затвореници. Тој категорично одби да ми дозволи да се видам со командантот бидејќи имало строга наредба, да не пушта никого кај него. Му објаснив дека работата е многу важна, но тој беше категоричен. Се запрашав што да правам и решив да отидам во седиштето на унгарската партија во градот, мислејќи дека таа можеби е некако вклучена во ослободувањето на унгарските затвореници од југословенската војска. Таму се сретнав со еден мој колега, член на раководството на партијата – д-р З.Оберст. Му кажав зошто сум овде во градот и дека не ме пуштија да разговарам со командантот на логорот. Мојот колега веднаш ме увери и рече дека ќе дојде со мене да ме однесе кај командантот, чие име беше капетан Хартман. „Добро го познавам“, рече тој, „ги ослободивме затворениците од унгарско потекло во југословенската војска“. Така и се случи. Веднаш се пријавивме кај капетанот Хартман. Му се претставив, кој сум и зошто дојдов. Инсистирав да се ослободат и затворениците од бугарско потекло. Капетанот, кој не беше најљубезниот човек, ми рече дека нема ништо против ослободувањето на бугарските затвореници, но ми даде три дена време да го организирам прифаќањето на луѓето. Тие беа од Македонија и југословенски Банат и беа заробени од германската војска за време на операцијата во Југославија.

Му објаснив дека ние Банатските Бугари сме малцинство овде во Романија и не можеме да ги прифатиме, бидејќи нема што да правиме со нив, но му ветив дека ќе се потрудам да ја известам бугарската легација во Букурешт да испрати службеник од Бугарија да ги прими заробениците. Капитенот се согласи на мојот предлог, но повторно ме потсети дека ми дава рок од три дена. Во спротивно, заробениците ќе бидат испратени во Германија. Заробениците, се чини, дознаа за моето доаѓање во логорот и за мојата средба со командантот, бидејќи кога излегов, многу од нив се собраа покрај оградата на логорот и ми изјавија дека се Бугари од Македонија. и ме молеја да направам се што е можно за нивното ослободување. Еден од нив се претстави како инж.Иванов, кој ми ја испрати белешката. Од затворениците – Бугари од Банат дознал дека овде има бугарски весник и затоа ми ја испратил белешката. Им кажав што зборував со командантот и тие беа многу среќни. Инж Иванов ја испружи раката преку оградата да ми даде пари да одам со авион за Букурешт, им реков дека не им ги сакам парите (не видов што се парите – југословенски или романски) затоа што ќе дејствувам побрзо, а авион за Букурешт има дури следниот ден. Напуштајќи го кампот, отидов директно во телефонската канцеларија во градот Темишвар и наредив разговор со легацијата во Букурешт. Набрзо добив контакт и побарав да разговарам со ополномоштениот министер Петров – Чомаков, кого го познавав од порано. Го известив за ситуацијата и му кажав дека бугарската легација и ние сега ќе сносиме одговорност ако се случи нешто непријатно со бугарските затвореници. Тој се согласи со мене и со својот флегматичен глас вети дека веднаш ќе се јави во Софија и ќе побара да испрати некој да ги прими заробениците. Тие постојано велеа дека се Бугари од Македонија. Дали тоа го правеа од длабоко убедување или од интерес да не бидат испратени во Германија, не можам да кажам. Повторно се вратив во логорот и ги известив заробениците дека разговарав со ополномоштениот министер и дека тој ветил дека ќе направи се што е потребно, да ја извести Софија за случајот. Заробениците беа многу среќни и смирени, бидејќи претходно беа крајно загрижени да не бидат испратени во Германија заедно со Србите. Ги прашав како им е овде во кампот, ми одговорија дека се гладни, се пожалија и дека секој ден ги носат на работа во близина на градот Темишвар, каде што се градат дрвени бараки. Ги уверував дека се додека ги носат на работа, нема за што да се грижат. Тогаш решив да земам хотелска соба за да бидам во постојан контакт со заробениците за да успее нашата кампања за нивно ослободување. Вечерта се јавив на жена ми во селото Винга да им раскаже на младите за ситуацијата и да формираат групи – момчиња и девојчиња – и да одат низ селото со коли за да собираат помош за прегладнетите затвореници: да собираат леб, сланина, цигари. сапун, бидејќи заробениците гладуваат во логорот. Истото го соопштив и во друго бугарско село во Банат – во село Бешенов. Следниот ден повторно се појавив пред командантот и го известив дека направив сè што е потребно за да дојде службеник од Бугарија и да ги прими бугарските затвореници. Верувам дека таков човек ќе пристигне наскоро. Рокот од три дена, се разбира, истече и јас повторно се појавив кај командантот за да го замолам за нов период. Ми даде уште три дена. Тогаш никој не знаеше и дури не претпоставуваше за што се наменети бараките што ги градеа нашите заробеници. Подоцна дознавме дека тие биле наменети за сместување советски заробеници. Командантот дозволи – на мое барање – на заробениците да им се додели помошта собрана од Банатските Бугари. По два дена во кампот од селото Винга пристигнаа две запрежни коли натоварени со храна – банатски леб, сланина, цигари, сапун итн. Следниот ден, исто така, од селото Бешенов пристигна уште една запрежна кола натоварена со храна. Радоста на заробениците беше неопислива.

Речиси секој ден телефонски се распрашував дали некој пристигнал од Софија за да ги прими нетрпеливите заробеници, бидејќи наскоро ќе истече вториот рок. Одговорот на ополномоштениот министер Петров-Чомаков (му го заборавив името) секогаш беше негативен. Ми кажа дека случајот веднаш го пријавил во Софија, но досега не поминал таков човек низ Букурешт на пат кон Темишвар. Можеби на шестиот или седмиот ден напладне пристигнав во логорот и група затвореници ме пречека со веста дека пристигнал офицер од Софија, кој дошол преку Белград, а не преку Букурешт. Влегов во логорот и видов бугарски офицер, опашан со меч, како дава инструкции на група заробеници. Ги избра пообразованите од нив, тие правеа списоци во една барака во дворот на кампот. Му се претставив и тој се претстави како капетан Генчев од Военото министерство во Софија. Тој пристигнал да ги прими бугарските затвореници од Македонија. Му кажав дека освен Бугари од Македонија има и бугарски затвореници од југословенскиот Банат, исто така заробени во југословенската војска. Одејќи пред масите во шупата, капетанот Генчев ми кажа дека е испратен да ги прими Бугарите од Македонија, но не и оние од југословенскиот Банат. (По Првата светска војна, Банатскиот регион беше поделен меѓу Југославија и Романија.) Му се спротивставив дека сите овие затвореници се Бугари и не треба и не е во ред да се прави разлика меѓу нив. Колку што се сеќавам, од Македонија имаше 1050 бугарски затвореници, а од Банат 150. Протестирав против неговото толкување да прави разлика меѓу Бугарите во логорот, затоа што ние, банатските Бугари од Романија, застанавме во одбрана на сите Бугари, без разлика од кој дел на Југославија се тие. Од бугарските села во Романија собиравме и делевме помош за сите Бугари, не правевме разлика меѓу нив и затоа тој нема право да прави таква дистинкција. (Повеќето од затворениците беа заробени од Германците кога беа на пат кон нивните единици во југословенската армија. Многу од нив беа во цивилна облека, сè уште не стигнале до своите единици.) ​​Но капетанот Генчев продолжи арогантно да инсистира, дека нема наредба да се примат банатските Бугари. Јас упорно инсистирав, но тој беше непопустлив.

„За последен пат те прашувам, дали ќе ги прифатиш банатските Бугари или не“, му реков. Тој повторно одговори негативно, на што му одговорив „Ќе зажалите“. Ме погледна зачудено и злобно ме праша како ќе зажали. Уште еднаш му реков дека ќе зажали и го напуштив кампот. Отидов директно на телефонот и повторно ја побарав легацијата во Букурешт. Тоа беше напладне. Го известив Петров-Чомаков дека дошол офицер од Софија, но преку Белград и дека не сака да ги прифати заробениците од банатско бугарско потекло, тој категорично одби, велејќи дека за тоа нема наредба. Во име на Бугарското народно друштво, чиешто потпретседател бев јас, и во име на сите Бугари од Банат, побарав Петров-Чомаков со првиот воз да го испрати воениот аташе мајор Методи Чавдаров во градот Темишвар. Попладнето повторно задоволен се вратив во логорот, овојпат за да ги уверам банатските Бугари, кои во меѓувреме ја дознале позицијата на капетанот Генчев. Влегов во логорот, а капетанот Генчев ме пречека остро: „Што направи?“. Ништо лошо не сум направил, само совесно си ја исполнувам должноста, затоа што ти Бугаријо не сакаше да си ја исполниш – му одговорив. Откако телефонски разговарав со ополномоштениот министер Петров-Чомаков и капетанот Генчев се јави во Букурешт, бугарската легација, за да соопшти дека дошол во градот Темишвар за да ги прими бугарските заробеници. Во исто време, Петров-Чомаков го известил дека воениот аташе, мајор Чавдаров, со вечерниот брз воз ќе замине за Темишвар за да ги прими затворениците со бугарско потекло од Банат. Капетан Генчев разгневен почна да вика и да ми се заканува.

„Вие, капетане Генчев, категорично одбивте да ги прифатите банатските Бугари, а јас, во име на Бугарското национално друштво во Банат и во име на сите банатски Бугари, побарав да дојде друг службеник да ги прими овие заробеници. Што не е во ред со тоа?“ Тој продолжи да вика и да се нервира. Го предупредив да се однесува пристојно и учтиво, бидејќи е во туѓа земја, а јас не сум ниту бугарски поданик, ниту бугарски војник, за да има право да ми зборува со таков тон. „Но знаеш“… – сакаше да каже дека ќе ги прифати. Му одговорив: „Господине капетане, сега е доцна. Утре наутро треба заедно да одиме до станицата да се сретнеме со мајорот Чавдаров, кому и вие ќе му требате да го заштитите“. Тој уште повеќе се налути. „Таква е ситуацијата, драг капетане. Од командантот на логорот побарав мерцедес и утре сабајле ќе те земам од хотелот за да отидеме до станицата. (Го известив и командантот за доаѓањето на мајорот Чавдаров.)



Навистина, тоа се случи. Се сретнавме со мајорот и се упативме кон кампот. Ние тројца излеговме од колата. Радоста на заробениците беше голема. Додека романските власти пуштаа воз за заминување на луѓето, јас ги однесов командантот на логорот, мајор Чавдаров и капетанот Генчев во моето родно село Винга, а потоа во соседниот град Арад. За тоа време се помиривме со капетанот Генчев, кој беше принуден да признае дека сум постапил правилно. По нашето враќање од малата екскурзија, веќе беше познат денот на заминувањето на групата заробеници Бугари од Македонија и од Банат. Во оваа прилика дојдоа млади луѓе од бугарските села на романски Банат, како и бугарски студенти кои студираа во градот Темишвар, за да ги испратат заробениците.

На денот на нивното заминување сите беа наредени во дворот на логорот и по поздравот на мајорот Чавдаров групата во формација на чело со бугарскиот трибагреник (претпоставувам и со германско знаме) се упати кон станицата Темишвар и оттаму. преку Букурешт – Русе заминаа за Бугарија, а оттаму кон своите домови во Македонија и Југословенски Банат.

Од Софија, заробениците преку тогашните дневни весници им изразувале топла благодарност на банатските Бугари за сè што направиле за нивното ослободување од германското заробеништво. По нивното враќање во нивните домови, долго време добивав писма и картички од поранешни заробеници во кои тие ја изразуваа својата благодарност за моите напори за нивното ослободување. Овде прикачувам пет фотографии. Ова е целата вистина поврзана со ослободувањето на групата Бугари од Македонија и југословенски Банат од германскиот логор во градот Темишвар – Романија.

Софија 10 јуни 1987 г. А. Лебанов.

Во продолжение имињата и местата од каде што доаѓаат на сите воени заробеници во германскиот логор во Темишвар, спасени од Антон Лебанов.



Претходна статија

Одбележуваме 78 години од убиството на големиот бугарски ликовен уметник и карикатурист Рајко Алексиев

Следна статија

Средба Пенов-Ангелов: Прекуграничните проекти меѓу Република Северна Македонија и Бугарија во рамките на ИПА се целосно имплементирани

Најново од Документите говорат

Последниот атентатор (2)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. Си најдов

Последниот атентатор (1)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. Вовед Како

Документите говорат: Основачот на ВМОРО Иван Хаџи Николов во неговите спомени: „Ако видам некој од друг народ или друговерец да тепа Бугарин, ќе го одбранам последниот а првиот ќе го натепам“

Имав околу 10 години, кога за прв пат почнав да учам бугарска историја од учебникот на