Геополитичките тензии на Балканот: Како Белград ја претвори Црна Гора во дежурен виновник

Јово Мартиновиќ/Монитор/БГНЕС

На 8 јули Европскиот парламент (ЕП) усвои Резолуција за Србија, во која се констатира стагнација на патот на земјата кон Европската Унија (ЕУ). Се забележува назадување во областите на владеењето на правото, демократијата и усогласувањето со европската надворешна и безбедносна политика. Истовремено, и покрај препораките на Европската комисија (ЕК), на Србија ѝ беше одбиено отворањето на Кластерот 3 – „Конкурентност и инклузивен раст“, кој опфаќа осум поглавја. Против неговото отворање се изјаснија Данска, Холандија, Белгија, Шведска, Хрватска, Бугарија и трите балтички држави. ЕП ја осуди и неодамнешната воинствена и поттикнувачка реторика на српските власти насочена против споменатите држави.

Додека европските критичари на режимот на Александар Вучиќ се изложени на укори придружени со повремени вулгарности, Црна Гора е преплавена со бран обвинувања, како да е главниот виновник за сите реални и измислени проблеми на Србија. Истиот ден кога во Стразбур беше усвоена резолуцијата, Вучиќ во централниот дневник на РТС остро се изјасни против Црна Гора, тврдејќи дека „односите со Подгорица се определени од два фактора – лицемерието на Западот и антисрпската суштина на режимот во Црна Гора“.

„Сите учесници во овој режим имаат изразена антисрпска ориентација“, изјави тој и додаде: „Досега не сум видел толкава омраза кај луѓе што Србите ги донесоа на власт“. Српскиот претседател, чии овластувања според Уставот имаат строго церемонијален карактер, заклучи: „Тие ги мразат Србите, затоа што им ги одземаат српскиот јазик и тробојката, иако го ветуваа спротивното“.

Тој упати забелешка и до Хрватите: „Тие сакаат Србија да биде на колена, сакаат да биде понижена и се обидуваат да ѝ го направат она што денес ѝ го прават на Црна Гора“. Потоа наведе наводна прогноза на ММФ, според која во следните пет години Србија ќе биде водечка земја во Европа според стапката на економски раст и дека веќе претставува воена суперсила. Националната телевизија РТС не се осмели да постави ниту едно непријатно прашање.

Претходно, на 4 јули, за време на инспекција на изградба на пат во Војводина, Вучиќ ги обвини црногорските власти дека „испратиле илјадници луѓе на протестите во Белград, а потоа изразиле чудење кога некој љубезно ги замолил да не го прават тоа, без притоа да им забрани пристап до внатрешноста на нашата земја“. Вучиќ и неговите соработници не презентираа никакви докази во прилог на ова неверојатно тврдење.

Претседателот ја коментираше и забраната за влез во Црна Гора што му беше изречена на неговиот главен пропагандист Драган Вучиќевиќ, сопственик на крајно екстремниот таблоид „Информер“, и најави реципрочни мерки. Вучиќевиќ јавно ги навреди црногорските власти, нарекувајќи ги „црногорски добиток“, „антисрби“ и „усташи полоши од хрватските усташи“.

Повод за тоа беше принудното враќање од Тиват на авион со 87 активисти на владејачката Српска напредна партија (СПП), од кои многумина невладиниот сектор, медиумите и опозицијата во Србија ги идентификуваа како платеници и криминални елементи во служба на режимот. Нивното пристигнување се совпадна со одржувањето на Самитот ЕУ – Западен Балкан во Тиват. Полицијата го врати авионот од безбедносни причини.

Вучиќ не се извини, туку негираше дека знаел за летот и се оправда со тврдењето дека луѓе од неговото опкружување дејствувале на своја рака, испраќајќи ги овие лица како поддршка за него. Вучиќевиќ, спротивно на фактите, тврдеше дека во авионот имало „жени и деца“.

На денот кога авионот беше вратен, сите црногорски граѓани што имаа намера да влезат во Србија, вклучително и ученички екскурзии, беа задржани со часови на границата. Тогаш од границата беше вратен и функционерот на опозициското движење УРА, Блажо Раѓеновиќ, под образложение дека тоа е направено за „заштита на безбедноста на Република Србија и нејзините граѓани“.

Пред овој инцидент, неколку црногорски граѓани беа вратени од Србија со истото образложение. Во август 2023 година поранешната вицепремиерка Јована Маровиќ беше вратена од Белград. Претседателот Јаков Милатовиќ го осуди овој чин.

Следниот ден Вучиќ реагираше цинично, изјавувајќи дека „во принцип не се меша во одлуките на надлежните државни органи“. Сепак, тој истакна дека ги „замолил“ – израз што систематски го употребува во својата комуникација – „Министерството за внатрешни работи и Безбедносно-информативната агенција (БИА), секогаш кога поранешни министри од Владата на Црна Гора доаѓаат за да вршат прекршоци, како што е блокирањето автопати во Белград, да ги пропуштаат“.

Јована Маровиќ му се заблагодари на Вучиќ што околу неа изградил лик на хероина и изјави дека нема да патува во Србија додека тој е на власт.

Истовремено, Светозар Маровиќ, правосилно осуден како водач на организирана криминална група што ги оштетила Будва и Црна Гора за стотици милиони евра, непречено се движи и дејствува во Србија. Според гласините, тој дури и активно учествува во СПП како советник за изборни манипулации.

Како оправдување за одбивањето да го екстрадира Маровиќ, Вучиќ го наведува аргументот дека Црна Гора, претставувана од неговиот пријател Мило Ѓукановиќ, ја признала независноста на Косово во 2008 година. Фактот дека самиот Вучиќ де факто ги призна Косово и неговите документи и му ја отстапи контролата над Северно Косово на Албин Курти и неговата полиција, очигледно останува без значење.

Минатата година, на 15 март, на денот на големиот студентски протест во Белград, БИА го приведе функционерот на Демократската партија на социјалистите (ДПС) и пратеник Иван Вуковиќ. По неговото депортирање му беше изречена едногодишна забрана за влез во Србија. Вуковиќ тврдеше дека бил во Белград поради лични обврски, но истата вечер објави видеоснимка од протестот.

На 27 јуни минатата година БИА во Белград го приведе и црногорскиот режисер Данило Маруновиќ. При напуштањето на земјата му беше врачено решение за забрана за влез во траење од една година.

Неодамна слична забрана добија и Петар Комнениќ од телевизијата „Вијести“, при заминувањето од Белград, како и Вук Мараш, директор на БИРН, за време на транзитен престој на белградскиот аеродром на пат кон Рим. Во неофицијални разговори се споменува дека на црната листа се наоѓаат и основачите и раководните лица на медиумот „Вијести“.

Овие забрани се оправдуваат со принципот на реципроцитет, при што се потсетува дека во минатото, за време на владеењето на Ѓукановиќ, забрана за влез имале пропагаторите на идејата за „Српскиот свет“, Александар Раковиќ, Матија Беќковиќ и други лица. Се тврди дека овие мерки биле укинати по отстранувањето на ДПС од власт.

Кога станува збор за периодот на ДПС, треба да се потсети на поддршката што режимот на Вучиќ ѝ ја даде на акцијата организирана од Ѓукановиќ, позната како „државен удар“, при која беа уапсени и неколку српски државјани.

За време на нивниот престој во истражниот затвор, претставници на српскиот конзулат ги принудувале своите сонародници да признаат учество во оваа инсценирана афера, односно дело што не го сториле. Четворица Срби попуштиле под притисокот поради загриженост за своите семејства со мали деца во Србија и поради можноста долгорочно да останат во затворот во Спуж.

Тие потпишале признанија дека имале намера со голи раце да го заземат Собранието. Овие изнудени признанија биле заверени во Врховниот суд од тогашниот судија Борис Савиќ, лојален на режимот.

Двајца српски државјани, Милан Душиќ и Бранка Милиќ, по судска голгота на крајот биле ослободени од обвиненијата. Во тоа време Вучиќ не покажа никаква загриженост ниту за затворените Срби, ниту за Милан Кнежевиќ, лидер на Демократската народна партија (ДНП), кој се смета за водечка фигура на српската заедница во Црна Гора.

И Кнежевиќ се најде на обвинителната клупа во овој монтиран процес, во кој Србија активно му помагаше на Ѓукановиќ во осудувањето невини лица. Кнежевиќ подоцна го прифати сето тоа, вклучително и претходните напади од таблоидот „Информер“ на Вучиќевиќ и од други медиуми.

Трпението на Кнежевиќ на крајот беше наградено, бидејќи Вучиќ и неговите медиуми го прогласија за „лидер на српскиот народ во Црна Гора“. Во меѓувреме, Андрија Мандиќ беше прогласен за „предавник и непријател на српството“, заедно со црногорско-приморскиот митрополит Јоаникиј, кој ги поддржа студентите и го осуди навредливиот јазик употребуван против противниците на браќата Вучиќ.

На 8 јули насловната страница на весникот „Политика“ беше посветена токму на Мандиќ, со наслов: „Дали Мандиќ доведува во заблуда или самиот ќе биде доведен во заблуда?“, придружен со прашањето: „Зошто пречи српскиот јазик во Црна Гора?“.

Два дена претходно Мандиќ не се појави во Белград на средбата на претседателите на парламентите на земјите кандидатки за членство во ЕУ, туку таму го испрати секретарот на Собранието, Бобан Бачовиќ. Неговото отсуство остави силен впечаток кај многумина.

Српскиот режим со сите достапни средства настојува договорот меѓу власта и опозицијата за уставните измени во Црна Гора, постигнат под покровителство на ЕУ, да го претстави како израз на омраза кон Србите и српскиот јазик.

Со соопштение се огласи и Милош Вучевиќ, советник на претседателот и формален лидер на СПП, кого опозицијата во Србија го нарекува „економ на семејството Вучиќ“. Овој учесник во бројни корупциски афери ги претстави уставните реформи како забрана на српскиот јазик и тробојката и како прогон на српското население.

Уште при формирањето на првата влада по владеењето на ДПС, владејачката коалиција се согласи да ги остави настрана идентитетските прашања што ја делат земјата и да се концентрира на европската интеграција. Во тоа време и Кнежевиќ беше дел од овој договор.

Од август 2020 година наваму, властите од СПП, и јавно и преку БИА, за што весникот „Вечерње новости“ пишува отворено, вложуваат максимални напори да ги разгоруваат идентитетските поделби во Црна Гора и да ѝ наштетат на интеграцијата во ЕУ.

Тврдењата на претставниците на режимот на Вучиќ дека Белград дејствува според принципот на реципроцитет се целосно неосновани, бидејќи личност како Вучиќевиќ не може да се споредува со Комнениќ, Мараш или со кој било друг претставник на академската заедница што своите критики ги изразува на коректен начин.

Засега црногорската страна официјално не одговори со контрамерки. Сепак, речиси незабележано помина веста во весникот „ДАН“ дека Дејан Левнајиќ, посочен од Милош Меденица како домаќин на нереализираната посета на 87-те активисти на Вучиќ од авионот за Тиват, повеќе не ја извршува функцијата стратегиски директор на „Луштица Беј“ (Luštica Bay).

Медиумот „Антена М“ објави дека Агенцијата за национална безбедност (АНБ) одбила да даде согласност за продолжување на престојот на Левнајиќ во земјата.

Претставници на дипломатската заедница изразуваат загриженост дека во овој момент Белград нема интерес за деескалација на тензиите меѓу двете блиски држави и народи. Антицрногорската кампања најверојатно служи за пренасочување на вниманието на јавноста во Србија од внатрешнополитичките проблеми.

Сепак, мала е веројатноста дека овој пристап ќе доведе до појава на нови политички фигури од типот на Кнежевиќ и Дајковиќ. Позицијата на Мандиќ и на митрополитот Јоаникиј дека Европската Унија е значително подобра алтернатива од автократскиот модел на владеење тешко може да биде доведена во прашање.