Илинден, ти си наш Велигден

Велислав Илиев/БГНЕС

Пред само три месеци Бугарија одбележа 150 години од Априлското востание, чие брутално задушување ги натера Големите сили да го свртат погледот кон страдањата на бугарскиот народ. Иако претставувало воен неуспех, Априлското востание ја постигнало својата политичка цел – да предизвика меѓународна интервенција што ќе ѝ донесе слобода на Бугарија. Дваесет и седум години подоцна, следејќи го примерот на своите претходници, водачите на ВМРО дошле до одлука дека на Илинден Бугарите во Македонија и Одринско треба да го кренат оружјето, стремејќи се кон националниот идеал за обединување.

На 20 јули според стариот календар, во 1903 година, во родното село на Даме Груев – Смилево – околу 200 комити го опколиле и го уништиле турскиот гарнизон. Набргу востанието ги зафатило Демирхисарско, Костурско, Ресенско, Леринско, Охридско и Кичевско. Востаниците ги прекинувале телеграфските линии, уривале мостови и изведувале диверзии на железничките пруги. Во Костурско, под раководство на Васил Чекаларов, Пандо Кљашев, Митре Влаот и Иван Попов, тие преминале во офанзива и ја освоиле Клисура.

По речиси една деценија подготовки, ВМОРО успеала во текот на две недели успешно да им се спротивставува на многукратно побројните османлиски сили. Меѓутоа, по замената на Ружди-паша со Наз’р-паша, османлиската војска постепено го скршила отпорот.

Една од најхеројските епизоди од востанието била одбраната на Крушево. Градот бил опколен од околу 20.000 османлиски војници, наспроти кои застанале само 1.200 бранители. Во битката кај „Мечкин Камен“, Питу Гули и неговите 370 комити загинале речиси до последниот човек. На 13 август паднало и Смилево, кое го бранеле околу 600 четници предводени од Даме Груев, а набргу потоа востанието било задушено и во другите реони на Битолскиот револуционерен округ.

Тешки борби се воделе и во Одринскиот и во Серскиот револуционерен округ. Во Одринско се истакнале Михаил Герџиков, Христо Силјанов и други дејци на ВМОРО, но силната концентрација на османлиските сили не му овозможила на востанието да ги достигне размерите што биле забележани во Битолско. Во Пиринска Македонија, каде што востанието избувнало на Крстовден, четите на Јане Сандански и Радон Тодев пружиле жесток отпор. Бесмртен останал подвигот на четата на Тодев, која задржала многукратно побројна османлиска војска додека бегалците од опожарените разлошки села се повлекувале кон Кнежевството Бугарија. Пред битката, Радон Тодев и целата негова чета биле живи опеани во црквата „Света Троица“ во Банско, по што епски се бореле и херојски загинале до последниот човек.

Задушувањето на востанието било проследено со тешки репресии – илјадници цивили биле убиени, илјадници жени биле силувани, повеќе од 12.000 куќи биле опожарени, а околу 1.000 востаници загинале. И покрај тоа, стремежот кон слобода и национално обединување останал жив.

Документите од тоа време сведочат за врските меѓу ВМОРО и бугарската држава. Христо Матов и Христо Татарчев побарале поддршка од кнезот Фердинанд I и од владата, кои изразиле сочувство, но одбиле воена интервенција поради меѓународната состојба. Стотици доброволци од Кнежевството Бугарија се вклучиле во востанието, а во неговите последни денови раководството на ВМОРО упатило повик токму до Бугарија за помош против Османлиската Империја.

Статиите во западниот печат, исто така, на недвосмислен начин покажуваат дека Илинденското востание било дело на борбениот дух на македонските Бугари. Уште на 4 август 1903 година, британскиот весник „The Times“ објавил статија со наслов „The Bulgarian Bands in Macedonia“ („Бугарските чети во Македонија“). Самиот наслов е показателен за начинот на кој еден од највлијателните европски весници ги опишувал востаниците. Во текот на следните недели, весникот објавил десетици текстови со наслови како „The Macedonian Rising“, „The Macedonian Outbreak“ и „Bulgarian Force Routed“, следејќи го развојот на борбените дејства од ден на ден. Американскиот весник „The New York Times“ објавил текст во кој се тврдело дека во Македонија биле убиени повеќе од 60.000 Бугари. Три месеци пред востанието, истиот весник пишувал дека во судир со Турците загинал водачот на македонските Бугари – Апостолот Гоце Делчев.

Османлиските официјални документи ги определуваат учесниците како „бугарски востаници“, а населението во зафатените подрачја како бугарско. Телеграми на османлиски управители од Битола, Кичево, Охрид, Прилеп и Лерин ги опишуваат борбите и дејствата на востаниците токму со овие определби, со што документите претставуваат вреден извор за карактерот на востанието и за составот на неговите учесници.

Сто дваесет и три години по избувнувањето на востанието, Илинден одамна ги надминал границите на црковен празник. За Бугарите, Илинден станал Велигден. Илинден се споменува во стотици народни песни, потсетувајќи нè на хероите што ја пролеале својата крв. Во нашите срца, Илинден останува симбол на националниот идеал, кој не се остварил физички, но продолжува духовно да ги поврзува Бугарите, каде и да живеат.