Иван Михајлов- меѓу архивите и пропагандата

Проф. д-р Спас Ташев/ИИНЧ-БАН / ЈЗУ „Неофит Рилски“, Благоевград

Историјата не може да се пишува само врз основа на агентурните извештаи на Државната безбедност
Во еден софиски весник беше објавен текст со сензационалниот наслов „Валканите тајни на бугарската историја: Досието „Главорез“ на ДС – Иван Михајлов избегал од Бугарија скриен во ковчег“. Публикацијата се повикува на различни полициски и оперативни документи – службени извештаи, записници од сослушувања, агентурни информации и оперативни разработки од 1930-тите, 1950-тите и 1970-тите години. Проблемот не е во користењето на архивите, туку во нивното претставување како последна инстанца на историската вистина.

Во стварноста, секоја специјална служба работи истовремено со проверени факти, оперативни верзии, агентурни информации и аналитички оценки. Архивите на Државната безбедност се вреден историски извор, но мора да се читаат во контекстот на времето во кое настанале и не можат да се користат изолирано од дипломатските архиви, личните фондови, странските разузнавачки документи и сведоштвата на современиците.
И пред и по 1944 година државните служби имале политички причини да го прогонуваат Иван Михајлов. По државниот удар на 19 мај 1934 година, ВМРО беше забранета затоа што претставуваше пречка за политиката на зближување со Југославија. По воспоставувањето на комунистичкиот режим причините беа поинакви – Иван Михајлов беше еден од најдоследните противници и на комунизмот и на политиката на македонизација.

Темата не ми е туѓа и од лични причини. Како човек што лично бил предмет на обработка, се прашував што значела оперативната линија „промакедонски национализам“ во архивите на Државната безбедност. Мојот интерес не беше случаен – и самиот бев разработуван по таа линија. Архивите покажуваат дека овој поим често бил користен и за луѓе кои отворено се определувале како Бугари и му се спротивставувале на југословенскиот македонизам. Тоа само по себе покажува колку внимателно треба да се работи со категориите на политичката полиција.
Во последните години имав можност да се запознаам со дел од личниот архив на Иван Михајлов во Рим, со документите на Македонските патриотски организации, како и со декласифицирани американски материјали. Споредбата на овие извори покажува дека низа политички обоени претстави за Иван Михајлов имаат потреба од сериозна преоценка.

Што всушност докажува досието „Главорез“?

Публикацијата започнува со тврдењето дека во 1971 година Државната безбедност го отворила досието „Главорез“ поради наводно активирање на „михајловистите“ во Бугарија. Меѓутоа, од објавените документи не може да се заклучи дали таква илегална организација воопшто постоела. Презентирани се агентурни информации за разговори и намери, но не и докази за реално организирана дејност.
Самото досие открива нешто друго – повеќе од три децении по распуштањето на ВМРО, Иван Михајлов и понатаму бил сметан од Државната безбедност за опасен политички противник. Особено е показателно што во архивите е запишано дека, според неговите сопствени зборови, неговата дејност била насочена „пред сѐ кон зачувување на бугарската народност во Македонија од уништување“. Тоа не е негова јавна изјава, туку констатација во документ на Државната безбедност – институција која, по својата функција, требало да го штити бугарскиот национален интерес.

Од ковчегот до Странџа

Најсензационалниот дел од публикацијата е посветен на тврдењето дека Иван Михајлов бил пренесен во Турција во ковчег. Но токму сензацијата ја потиснува вистинската историја.
Откако стигнале во реонот на селото Факија, Иван Михајлов и Менча Крничева сами продолжиле пеш кон турската граница. Во последен момент пред нив се појавил вооружен овчар. По краткиот разговор се покажало дека станува збор за поранешен учесник во Македонско-одринското револуционерно движење. Наместо да ги предаде, тој ги превел по безбедна маршрута преку границата. Двајцата веднаш им се пријавиле на турските власти и побарале политички азил.
Набргу потоа турската држава им обезбедила заштита. Самиот факт дека против Иван Михајлов се подготвувале меѓународни операции, а Турција му обезбедила заштита, покажува дека тој бил третиран како значаен политички фактор, а не како обичен бегалец.

Еден непознат документ фрла нова светлина

Меѓу документите од личниот архив на Иван Михајлов, кои ми ги стави на располагање неговата долгогодишна лична и политичка соработничка Вида Боева-Попова, се издвојува еден досега необјавен документ. Станува збор за подробните белешки што Менча Крничева ги водела за време на разговорот меѓу Иван Михајлов и американскиот историчар и балканист Џејмс Ф. Кларк, одржан во Виена на 6 јули 1948 година. Документот е особено вреден бидејќи претставува непосреден запис од разговор за најоспоруваните прашања поврзани со биографијата на Иван Михајлов.
Во разговорот Џејмс Ф. Кларк, кој за време на Втората светска војна работел во Канцеларијата за стратешки служби на САД (OSS), а подоцна бил раководител на Балканската секција во Стејт департментот, поставува важни прашања – за односите со Германија, за настаните во текот на војната, за посетата на Скопје во септември 1944 година и за обвинувањата што комунистичка Југославија ги упатувала против ВМРО. Иван Михајлов не избегнува ниту една тема. Напротив, инсистира секое обвинување да биде проверено врз основа на документи и конкретни факти. Тој нагласува дека ВМРО не формирала воена единица која се борела против сојузниците, дека не можат да се наведат жртви на организацијата во тој период и дека неговите соработници не добиле високи државни функции.

Особено значаен е разговорот за посетата на Скопје во септември 1944 година. Михајлов објаснува дека Германците инсистирале тој да застане на чело на проектот за „независна Македонија“, но тој одбил да легитимира една конструкција без реални политички и воени предуслови. По неговото излагање Џејмс Кларк заклучува: „Тоа се факти и тие треба да станат познати дури и со сите подробности во Вашингтон.“
Три години по завршувањето на војната, американската страна очигледно не се задоволувала со обвинувања, туку барала докази за да ја утврди вистината.

Овој интерес продолжил и подоцна. Декласифицирани документи на ЦИА од 1953 и 1954 година ги разгледуваат Македонските патриотски организации како продолжение на политичкото движење околу Иван Михајлов и го определуваат како негов водечки претставник. Тоа покажува дека американските служби го сметале за активен и значаен политички фактор.
На 3 јули 1966 година Џејмс Кларк повторно се сретнал со Иван Михајлов. По повод претстојната 1967 година му испратил писмо во кое пишува: „Создавам голема почит кон ‘Ванчо’… Со големо задоволство се сеќавам на моето последно патување во Рим.“
Историските личности немаат потреба ниту од хероизација ниту од демонизација. Но тие заслужуваат да бидат оценувани врз основа на сите расположливи документи. Досието „Главорез“ на комунистичката Државна безбедност не е биографија на Иван Михајлов. Историјата не се пишува со избирање само на оние документи што потврдуваат однапред донесена пресуда. Тоа не е патот кон историската вистина.
Ова прашање не е само академско. Некритичкото користење на архивите на Државната безбедност има и конкретни последици за денешните национални интереси на Бугарија.

Познавам десетици архивски документи на Државната безбедност од педесеттите години, посветени на приврзаниците на Иван Михајлов. Во нив постои еден парадокс. Луѓе кои ја застапувале својата бугарска национална припадност и одбивале да ја прифатат наметнуваната македонска национална идентичност, во оперативните документи на Државната безбедност биле заведувани како „Македонци“. Тоа не е безопасна терминолошка неточност. Денес ваквите документи во Република Северна Македонија неретко се користат како „доказ“ дека самата бугарска држава го признавала постоењето на македонско национално малцинство во Бугарија. А тие, всушност, го покажуваат токму спротивното – дека Државната безбедност прогонувала луѓе кои се самоопределувале како Бугари и се спротивставувале на насилната македонизација.

Затоа архивите на Државната безбедност мора да се читаат критички и во политичкиот контекст во кој настанале. Историчарот не е должен некритички да ги прифаќа категориите што ги користела една политичка полиција. Во спротивно, ризикуваме не само да ги репродуцираме идеолошките конструкции на тоталитарниот режим, туку и да обезбедиме аргументи против сопствената држава.