Јани Никола од Мала Преспа: „Ние сме живата врска меѓу Албанија и Бугарија“

„Здраво! Јас се викам Јани Никола. Роден сум во Мала Преспа, Албанија, каде што го завршив и своето основно образование. Потекнувам од семејство на Бугари по народност, кои со генерации живеат во овој убав, но многу мал крај во Албанија – Мала Преспа.“

Така започнува денешната приказна за минатото, сегашноста и иднината, и за нас – луѓето што ги поврзуваме. Радио Бугарија повеќепати раскажувало за Бугарите во Албанија, кои на овие простори живеат со векови. Историска за сите нив останува 2017 година, кога Бугарите за првпат беа официјално признати од властите во Тирана како малцинство согласно законот. Во 2023 година беше спроведено и официјалното, дванаесетто по ред, пописно пребројување во балканската држава, кое јасно ја потврди нивната присутност – 7057 лица се самоопределија како Бугари. Нашиот тим лично го почувствува нивното гостопримство и топлина. Ги слушна нивните приказни, болките и надежите. И денес, кога двете балкански држави се поблиску од кога било на заедничкиот европски пат, ве запознаваме со еден од столбовите на бугарско-албанското пријателство – Јани Никола. Веќе шест години тој е заменик-градоначалник на Општина Пустец, најгусто населениот бугарски регион во Мала Преспа, и генерален секретар на „Друштвото за бугарско-албанско пријателство“ во албанскиот град Корча. Човек кој подобро од многумина знае што значи да чекориш напред со сеќавање и љубов кон татковината, која е на дофат на рака.

Никола е еден од оние 3691 мажи и 3366 жени што го направија бугарското малцинство четврто по бројност во земјата, по Грците, Ромите и балканските Египќани, според податоците на Албанскиот статистички институт. Две години подоцна, властите во Тирана сè уште не ги објавиле деталните резултати по населени места, што е од клучно значење за Бугарите таму.

Бугарите во Албанија живеат главно во регионите Мала Преспа, Голо Брдо, Дебар и Гора. Ако пописот на овие места покаже најмалку 20% бугарско население, тие ќе можат да побараат наставата во средните училишта да се изведува на нивниот мајчин јазик. Тоа директно е поврзано со зачувувањето на бугарската култура, историја, традиции и дух. „Резултатите сè уште доцнат по политички причини“, ни вели Јани Никола. Роден во 1986 година, за него прашањето „Каков си по народност?“ никогаш не било дилема: „Уште од мал знам кој сум и не се срамам од тоа, за разлика од многу луѓе, на пример во Република Северна Македонија, кои се срамат што се Бугари. Јас сум горд на тоа што сум и не се плашам да го кажам јавно.“

Јани е едно од „децата на Бугарија“, родени далеку, но воспитани со највредното – љубовта кон татковината и образованието стекнато во неа. Неговата голема желба била да студира медицина во Плевен и да им помага на луѓето. Но судбината имала друг план: во 2004 година бил примен да студира право на Русенскиот универзитет „Ангел Канчев“. Иако сакал да остане да живее и работи во Бугарија, семејни причини го вратиле назад во Албанија – за да го „негува“ бугарскиот идентитет.

„По враќањето во Албанија работев неколку години во невладини организации, а во 2015 година, заедно со пријатели кои исто така студираа во Бугарија, и со нашиот пријател Димитар Пандовски, го основавме Друштвото за бугарско-албанско пријателство во Корча. Од самиот почеток сфативме колку е важно да бидеме обединети. Да ѝ дадеме глас на нашата заедница и да работиме за нејзина корист. Почнавме со бесплатни курсеви по бугарски јазик, културни и образовни иницијативи, конкурси за деца и млади. Со поддршка на фондацијата ‘Бугарска памет’ на д-р Милен Врабевски учествувавме и на семинари во Бугарија, каде што водевме многу деца од нашиот крај. Денес организацијата управува со две бугарски неделни училишта во Корча и Поградец, каде што учат околу 45 деца. Нашата главна цел се младите Бугари. Ние сме живата врска меѓу Бугарија и Албанија. Мост на пријателство, култура и заемно разбирање“, вели Никола. Ако го парафразираме големиот поет и револуционер Христо Ботев од поемата „Хајдути“ – „Кој не го знае Јани Никола, кој не слушнал за него?“ Таква е вистината за Мала Преспа, во што се увери тимот на Радио Бугарија при неодамнешната посета таму. И како човек што темелно ја познава заедницата, Никола не ги премолчува ни проблемите што таа ги има.

„Проблемите се различни. Бугарите тука живеат во многу сиромашни, запоставени региони, без инвестиции. Најголем проблем е здравството. Нема специјалисти, а луѓето се сиромашни и немаат средства да се лекуваат во специјализирани клиники во главниот град или поголемите центри. Затоа, благодарение на фондацијата ‘Бугарска памет’ и д-р Милен Врабевски, покренавме иницијатива и на крајот од октомври оваа година по четврти пат организиравме бесплатни општи медицински прегледи во Преспанскиот регион. Во последните две години над 500 лица беа прегледани, а оние со потешки заболувања ќе бидат лекувани целосно бесплатно во Бугарија, благодарение на д-р Врабевски. Тоа е навистина голема вест за нас и успех на иницијативата. Друг проблем е недостатокот на работа за младите. Луѓето се иселуваат во странство или во поголемите градови, што е голем удар, бидејќи селата почнуваат да исчезнуваат од демографската карта.“

Решение има, вели Јани – потребни се инвестиции и перспектива за младите, не само за оние 5100 Бугари од Мала Преспа. Дали тоа ќе се промени со полноправното членство на Албанија во ЕУ, пат по кој таа официјално тргна во 2024 година и кој најверојатно ќе заврши околу 2030, останува да се види. Јани Никола во 2017 година успешно ја одбрани докторската дисертација „Бугарско-албанските односи во светлината на европските интегративни процеси“ на Универзитетот „Неофит Рилски“ во Благоевград. „Мислам дека само членството во ЕУ нема автоматски да донесе промена. Но ќе нè доближи до Бугарија. Ќе паднат границите и ќе бидеме едно“, вели тој. „Нашата цел сега е да го одржуваме бугарскиот дух во Албанија, да го чуваме јазикот и културата, а во иднина да имаме и свои претставници во албанскиот парламент, за нашиот глас да стигне до властите.“ Тој признава дека со албанските власти немаат блиска комуникација, но немаат ниту проблеми. За бугарските државници, пак, смета дека работат добро и даваат поддршка, особено преку бугарската амбасада во Тирана и нејзиниот раководител Ивајло Киров.

„Бугарија моментално се наоѓа во политичка криза, но како европска држава мора да има стратегија за Бугарите во странство. И таа стратегија треба да постои независно од промената на владите, и да биде поблиску до нас – Бугарите надвор од татковината.“

Во пресрет на новогодишните празници, Јани Никола им посакува на сите Бугари:

„Да бидат живи и здрави! На сонародниците во Бугарија сакам да им напомнам дека има Бугари што живеат зад границата, особено во Албанија, во регионите Врбник, Мала Преспа, Корча, Поградец, Голо Брдо и Гора. На сите Бугари ширум светот им порачувам да придонесуваат за доброто на татковината, затоа што нема ништо подобро од тоа да работиш и живееш во својата држава. Да бараат можности да се вратат, да работат во Бугарија, за таа да стане посилна.“

Или едноставно да ги градат своите мали мостови на пријателство со Бугарија и местата што станале нивни нов дом. Зашто границите паѓаат и еден ден навистина ќе бидеме едно – за што сонува и Јани Никола, Бугарин роден и израснат во Албанија.