Каузата за Бугарите во Западните покраини – европска кауза на Бугарија

Пишува: Иван Николов, КИЦ „Босилеград“/БГНЕС

Културно-информативниот центар (КИЦ) во Босилеград беше создаден во услови на крвава граѓанска војна и во процесот на распадот на Југославија. КИЦ беше отворен на 2 октомври 1998 година, а воздушните напади на НАТО против остатокот од Југославија започнаа на 24 март 1999 година. По 25 години ситуацијата не е ништо подобра – повторно се играат истите битки, повторно сме подложни на истите стресови и тензии. И тогаш и сега, нашите надежи и очекувања беа големи, но нашите сили беа ограничени, а нашата судбина, како и секогаш низ историјата, беше одредена од надворешни околности.

Но, и за време на југословенските војни и сега, одржувавме активен јавен став, земајќи ги предвид дадените околности и фокусирајќи се на можните цели – обнова и развој на бугарската култура и писмо кај Бугарите во Западните покраини, зачувување на бугарската самосвест, создавање духовна клима за консолидација на демократијата, изразување на историските аспирации на Бугарите во Западните покраини за слобода и припадност кон бугарската нација и култура и создавање на нови бугарско-српски односи во корист на сеопфатниот развој на бугарското малцинство.

Официјалните српски власти ги проектираа сопствените дефиниции и аспирации врз нас. Се разбира, за нив беше сосема природно да настојуваат со сите средства да ги обединат српските заедници надвор од Србија. Дури и да се создаде нови. Но, за нас тоа беше незамисливо. Водеа војни за Голема Србија и се обидоа да ги мобилизираат Србите, прекумерно изложувајќи ја „опасноста“ од сите соседи, вклучително од нас и од Бугарија.

Тогаш белградска „Политика“ н поздрави со зборовите: „Создавањето на КИЦ е најголемата бугарска провокација во последните 40 години. Со своите културни активности КИЦ наметнува институционална рамка за легално политичко дејствување од гледна точка на великобугарската политика и територијални претензии кон Југославија“.

Оние кои тогаш водеа војни за територии во Босна, Хрватска и Косово не можеа да мислат поинаку освен во територијални категории.

Но, Бугарија, едвај излезена од советскиот простор, зачекори во европските води и се залагаше не само на сопствената европска интеграција, туку и на европската интеграција на Србија и на земјите од Западниот Балкан. Тогаш сите се потпиравме на европската практика за решавање на етничките спорови меѓу земјите – почитување на човековите права и правата на малцинствата, градење комуникации, еднаков економски развој, паѓање на границите и слободно движење на луѓе, идеи, услуги и капитал итн. се надевав дека ќе станеме нешто како Јужен Тирол на Балканот, ако веќе не можеме да станеме Јужна Добруџа. Времето покажа дека овие очекувања беа, најблаго кажано, предвремени, а можеби и премногу идеалистички, па дури и утописки за реалните политички процеси, за преовладувачката културна шема на Балканот и за геополитичката рамка во светот. Европската идеја во Србија беше убиена со атентатот на Зоран Ѓинѓиќ, преговорите за членство на Србија во ЕУ беа речиси замрзнати, Србија играше на руската и кинеската карта на Балканот и сите тие убави идеи за свет со отворени граници, добрососедство. просперитетот и мирот како да се стопија.

Земјите од Западен Балкан се оддалечија од европската идеја. Ова нè оддалечи од европската перспектива и се вративме на позицијата жртва каква што отсекогаш бевме. Жртва на лошите бугарско-српски односи, на големосрпската идеја, на југословенството, на комунизмот, на евроскептицизмот и на сопствените слабости.

Многу луѓе никогаш не разбраа зошто Југославија се распадна, иако овој распад беше предвидлив и неизбежен – сите империи во услови на слобода и демократија се распаѓаат, додека насилно одвоените земји и народи се обидуваат да се обединат.

Бугарија стана членка на НАТО и ЕУ, но незавршената работа во Македонија и Западните покраини нè фати во сегашноста и сериозно ни се заканува не само нам, туку и на иднината на Западен Балкан. Конфликтните точки, вклучително и нашата, не беа изнесени во јавна дискусија. Демографската статистика јасно покажува дека веќе сме под санитарниот минимум – од 120.000 паднавме на помалку од 13.000 Бугари. Во присуство на ваква антибугарска политика, да се зборува за европски принципи и вредности е прилично цинично. Сепак, нема Германци, Французи или Полјаци кои живеат на двете страни на нојската границата кои би можеле да ги решат своите спорови во минатото и да продолжат напред. Времето ќе покаже дали ние што се залагавме за европската карта сме губитници. Затоа што југословенските народи и малцинства кои се заложија за насилство победија.

Во таква атмосфера, постојано подложени на вкрстен оган – не само на КИЦ во Босилеград, туку и на бугарското малцинство воопшто, имавме ограничен простор за дејствување. Успех за КИЦ е и тоа што успеа да опстане и да прерасне во една од најактивните бугарски организации во странство. Преку овие динамични настани за време и по војната, под повеќеслојниот притисок на остатоците од југословенските безбедносни служби, го поминавме тестот на времето и оставивме траен белег во главите на луѓето, во историјата на Западните покраини и се надевам во историјата на Бугарија. Успеавме да се етаблираме како значајна културно-образовна, информативна, хуманитарна и институција за човекови права. Развивме голема информативна активност, благодарение на која бугарското малцинство, по повеќе децении отсуство, повторно влезе во видното поле на Софија, Белград и Брисел. Но, сето ова се покажа како недоволно.

Наспроти културните промени не се случија економските, билатералните, комуникациските промени за Бугарите да останат во родните места. Наместо тоа, тие беа принудени да бараат подобри места за живеење. И ова е фатално за иднината на Западните покраини.

Во овие 25 години не можам да се сетам за ден без напнатост и стрес. Имаше многу критични моменти, како забраната на „Билтенот“, забраната на одбележувањето на смртта на Левски во 2011 година и „инвазијата“ на три автобуси на жандармеријата со полициски генерал од Белград по тој повод, апсењето на тројцата бугарски лекари во КИЦ, одземањето на спомен-плочките со имињата на жртвите од босилеградскиот погром, редовните провокации на пунктот „Рибарци“ кога имаме организација на културни настани, предистражните и судските постапки за намерни и не намерни, постојани клевети, интриги и обиди за компромитирање на КИЦ и неговите активисти во Бугарија и Србија. Подмолната војна против КИЦ не престанува до денес. На личен план, најтешкото нешто што го доживеав беше предавството на луѓе кои ги сметав за блиски и смртта на мојот колега Радко Стојанчов.

На 25-годишниот јубилеј, во биографијата на КИЦ „Босилеград“ останаа запишани бројни бугарски културни настани по повод бугарските национални празници, културни достигнувања, награди, признанија, но и порази.

Магазинот „Билтен“, споменикот на Левски во Босилеград, протестот против одземањето на бугарските автомобили, црквата „Св. Спас“ во Долна Љубата, „Св. Иван Рилски“ во Паралово, добиените и реализирани меѓународни проекти, Меморандумот на КИЦ, Платформата за заштита на правата на бугарското малцинство околу која се обединија речиси сите партии, здруженија и Националниот совет на бугарското малцинство, иницирањето на две дебати во Европскиот парламент за состојбата на бугарското малцинство, успешните кандидат-студентски кампањи, во кои на повеќе од илјада студенти им дадовме почеток на високото образование, повеќе од илјада деца од Босилеград летуваа на Црното Море на сметка на Народното собрание, повеќе од три илјади беа помогнати за стекнување бугарско државјанство, благодарение на што се реализираа во Бугарија и Европа, речиси целиот возен парк во Босилеград денеска е со бугарски таблички, на повеќе од 200 лица им беше обезбедена бесплатна, високо специјализирана, а во некои случаи и животоспасувачка медицинска помош во Воено-медицинската академија во Софија. Со други зборови, 25 години КИЦ им беше достапен на Бугарите во Босилеград на дневна база и со полно работно време.

Се разбира, сето тоа не би било возможно да не била поддршката на Бугарија. Се сменија влади, амбасадори, конзули, но Народното собрание, Министерството за надворешни работи, Министерството за култура, Агенцијата за Бугарите во странство, Националните телевизии, Граѓанскиот комитет „Западни покраини“, Македонскиот научен институт, новинските агенции, информативните портали, печатот, културните дејци и слично беа зад нас. Друго прашање е што од гледна точка на маката на бугарското малцинство, сето тоа не беше доволно, а можеше да се направи многу повеќе.

Во бурните и динамични настани во светот и на Балканот претстојат тешки искушенија и опасности. Има надеж за Бугарите во Западните покраини до тој степен, ако каузата за Западните покраини стане национална и европска кауза на Бугарија и нејзините европски партнери. И ако положбата и правата на бугарското малцинство се ставаат во контекст на неговиот развој, во контекст на српско-бугарските односи и во контекст на српската европска интеграција. Европа има сериозно искуство во решавање на етничките проблеми на границите на земјите. Ако го искористиме тоа, ако се поучиме од начинот на кој соседните земји Унгарија и Хрватска се грижат за своите малцинства во Србија и ако тоа стане дел од политиката на Бугарија кон нас и кон Србија, тогаш не е сè загубено.