Кнез Борис и „Златниот век“

Проф. Пламен Павлов/ Труд

Во пресрет на Денот на народните будители, да се осврнеме на корените на празникот длабоко во средниот век

Вообичаениот пристап кон бугарската култура од IX–X век, отворено или прикриено, го спротивставува „Златниот век на цар Симеон Велики“ (893–927), како што најчесто се пишува, на времето на кнез Борис Михаил (852–893, починал на 2 мај 907 г.). А уште поизразено — на „опаѓањето“ за време на Петар (927–969)… Оваа линија во историографијата го достигнува својот врв кај проф. Иван Божилов — надарен научник, кој, сепак, изразено го фаворизира цар Симеон на сметка на неговиот татко и неговиот син. Без ни најмалку да ги оспоруваме огромните заслуги на Симеон, мора да признаеме дека дури и еден површен поглед врз епохата покажува нешто поинакво.

Врвот на старобугарската култура, достигнат за време на царот интелектуалец Симеон, е поврзан со истакнати личности и културни појави што имале свое место уште во времето на владеењето на Борис Михаил. Таков е случајот со Кирило-Методиевите ученици Климент и Наум, кои пристигнале во Плиска во 886 година и добиле целосна поддршка од владетелот за својата духовна и културна мисија. Во својата книга, објавена уште во 1969 година, академик Васил Ѓузелев убедливо покажа дека Борис е првиот градител на бугарската христијанска цивилизација. Токму таа ја обликува културата и во државите од нејзиниот културен круг — средновековна Србија и нејзините сродни кнежевства, пред сè Дукља, денешна Црна Гора, Босна, Киевска Русија, односно денешните Украина, Русија и Белорусија, како и дунавските кнежевства Влашка и Молдавија, односно современите Романија и Република Молдавија.

Исклучително значајни се личните заслуги на Борис за зачувувањето и развојот на делото на светите Кирил и Методиј и нивните ученици. Затоа, кон колективниот сакрален портрет на Светите Седмочисленици, макар и симболично, треба да го додадеме и „светиот цар Борис“ — „осмиот“ меѓу нив, без кого старобугарското слово би било осудено на пропаст и заборав. Уште во времето на Борис дејствувале Константин Преславски, Црноризец Храбар, Јован Егзарх и други книжевници од помладата генерација. Истиот Јован Егзарх, како и Презвитер Козма, Црноризец Петар и уште многу дејци од областа на културата и уметноста што работеле за време на цар Симеон, продолжиле да творат и во времето на цар Петар.

Појавата наречена „Златен век“ е невозможна без силна држава и способен политички врв. За време на Борис, во управувањето со земјата среќаваме државници со високи квалитети, какви што биле кавхан Петар, ичиргу-боил Стазис, багатур Сондоке, сампсис Алексиј Хунол, жупан Сивин, блиските советници на владетелот Чеслав и Есхач… Водечки личности од истата елита, често со древни (пра)бугарски имиња, гледаме и во следните децении — кавхан Теодор Сигрица, ичиргу-боил Мостич, Мармаис, Салан, Кракра, Ивац, Елемаг итн. Сосема погрешно е да се тврди дека Борис ја истребил (пра)бугарската висока аристократија, кога токму нејзините најистакнати родови го поддржувале! Во антихристијанскиот бунт од 865 година се истакнуваат противречностите меѓу централната власт, збогатена со начелата на римско-византиското самодржавие, и провинциските племенски структури, погодени од мешањето на врховната власт во традиционалните норми од старите времиња… Христијанизацијата е „поентата“ на реформите што владетелите во Плиска ги започнале во почетокот на IX век.

Верен на сфаќањето дека Бугарија е една од трите „големи сили“ во тогашна Европа, Борис се стремел кон создавање самостојна црква. Со вешта дипломатија во односите со Константинопол и Рим била основана автономна бугарска архиепископија на 4 март 870 година, која за време на цар Петар била издигната во ранг на патријаршија. За жал, до нас не стигнале житие и служба посветени на „светиот цар“, како што црквата го нарекува уште од средниот век. Архиепископот Теофилакт Охридски, во почетокот на XII век, го велича „бугарскиот василевс Борис“ како светец, користејќи и старобугарски текстови што не се зачувани до денес. Светителскиот култ кон Покрстителот се потврдува и преку култот кон киевските светци Борис и Глеб. Освен што постариот го носи името Борис, нивниот спомен се чествува на 2 мај — денот на упокојувањето на бугарскиот владетел. Знаеме дека мајката на Борис и Глеб е загадочната „Бугарка“, една од жените на кнез Владимир пред покрстувањето во 988 година. Првиот митрополит на Киев е Михаил Бугаринот — уште едно впечатливо сведоштво за бугарското културно влијание во Киевска Русија.

Низа околности покажуваат дека Борис Михаил бил добро запознаен со дејноста на првоучителите Кирил и Методиј. Да потсетиме дека Методиј бил ракоположен од Рим за архиепископ на земјите по средниот тек на Дунав, со седиште во Срем, денешна Сремска Митровица во Србија — значаен град, кој тогаш се наоѓал во границите на Бугарија. Во 886 година, далековидниот државник ги зел под своја закрила учениците на Светите браќа. Нивното дело било спасено од пропаст и се претворило во темел на старобугарската христијанска цивилизација. Борис Михаил имал пресудна улога и во „изумувањето“ на кирилицата. Навистина, нејзиното создавање по претпоставка се поврзува со времето на цар Симеон, имајќи го предвид најраниот познат датиран кирилски натпис, од октомври 921 година, во карпестиот манастир кај Крепча. Сепак, јасно е дека за утврдувањето на новиот графички систем било потребно време, што повторно нè упатува кон владеењето на Борис. Грчките букви, користени во државната канцеларија барем од времето на кан Кубрат (632 г. — средината на VII век), биле прифатени како основа на бугарската азбука кирилица, збогатена со начелата на глаголицата и со старобугарскиот книжевен јазик создаден од Светите браќа. Сето тоа било соодветно вреднувано од владетелот и неговите истомисленици во државниот апарат и црквата.

Опишаната, иако сосема накратко, политичка и културна слика е успешно прикажана во новиот роман на Галина Златарева — уште едно сведоштво за нејзиниот писателски талент, познат на читателите од книгите „Медалјонот“ (2010) и „Претскажувачот“ (2013). Обемната книжевна сага во две книги, со наслов „Борис и неговите синови“, е посветена на еден од најзначајните периоди во нашата илјадалетна историја — епохата на христијанизацијата на државата и нејзиниот народ и „Златниот век“ на бугарската државност и култура. Како и во своите претходни романи, Галина Златарева покажува чувство на одговорност кон историската „материја“, кон осмислувањето на епохата со нејзините водечки личности и општествени односи. Тоа се должи и на познавањето на историските извори, старобугарската книжевност, научните истражувања и спорните прашања што постојат во историската наука. Како резултат на сето тоа, Галина Златарева нè вовлекува во сложен сплет од настани, човечки карактери и општествени процеси, градејќи панорама на „живиот живот“ од пред повеќе од едно илјадалетие.

Ликови во романот „Борис и неговите синови“ се владетелите Борис, Владимир Расате и Симеон Велики, нивните браќа и сестри, како и низа други мажи, жени и деца од различни сталежи, етнички заедници и општествени групи. Изградените уметнички ликови се далеку од често среќаваните шаблонски, идеализирани или демонизирани типови, а блиску до вистинските историски личности со нивните доблести и слабости. Авторското раскажување е привлечно, но и објективно во најголемата можна мера, ослободено од непотребна патетика и филозофирање што е цел само за себе. Пред нас е роман на навистина многу тешка тема, кој несомнено ќе го предизвика интересот на широката публика, ќе ја збогати на спознаен и емоционален план и ќе ни помогне да го соживееме минатото.

Минатото без кое не можеме — и како Бугари и како луѓе.