Кој ги депортираше Евреите од Македонија?
Автор: Силвија Авдала, Израел
Иако Бугарија е единствената земја во Европа која го спаси целото свое еврејско население во Втората светска војна, а исто така и неколку десетици илјади Евреи од Централна Европа, таа е единствената која е обвинета за депортацијата на Евреи, кои не биле нејзини државјани.
Како како членка на Тројниот пакт, Бугарија, всушност ја добила на управа во 1941 година во Вардарска Македонија до границата на италијанската окупаторска зона, градот Пирот и дел од Беломорска Тракија. Де факто суверен во овие земји, сепак, остана Германија до крајот на војната. Во договорот со кој се уредуваат условите на бугарската администрација има низа ограничувања, кои не можат да се заобиколат. Бугарија не добива право да ги користи природните ресурси, земјоделските производи,рудниците, давачките од пристаништата и другите логистички центри. Рајхсмарките дистрибуирани во овие земји се валута која се менува по апсолутно произволна стапка, но секогаш во корист на Германците. Во договорот „Клодиус – Попов“ има и посебна клаузула, според која бугарската управа нема да го спречи испраќањето работници за Германија од т.н. „ново припоени земји“.
Токму тоа е клаузулата според која во 1943 година Германија го третира локалното еврејско население како свој воен плен. На почетокот на деталната планирана депортација на Евреите на Исток, која во моментов се врши во голем обем, бугарската администрација се занимава со опис на имотот на Евреите, а дадените упатства оставаат впечаток дека ова население ќе се врати во одреден момент. Сите вредни предмети што им се предадени на претставништвата на бугарскиот комесар за еврејски прашања се спакувани во посебни платнени торби, испишани со имињата на претставниците на семејствата, а исто така и нивните адреси. Одземените суми се распределени во посебни банкарски сметки, на кои се додаваат и сумите од продажбата на движниот имот (мебел, теписи, садови и сл.).
Евреите од Скопје биле собрани во магацинот на тутунскиот монопол на 10 март 1943 и по 3 дена етапно биле транспортирани во Полска по пругата Скопје-Ниш-Белград-Виена-Катовице. Во писмото до германското Министерство за надворешни работи, конзулот во Скопје Вите тврди дека 64 Евреи – лекари, стоматолози и фармацевти, како и нивните семејства, биле ослободени од магацинот во текот на ноќта од страна на бугарските чувари. Уште неколку семејства биле скриени од бугарски полицајци. Евреите од Беломорието биле однесени во Лом, каде со српските бродови биле однесени во Виена, а оттаму со возови до Катовице. Бугарските лекари испратени од Комесаријатот за еврејски прашања, иако биле испратени во Катовице, биле симнати во Виена од германската стража и вратени назад. За другите вака транспортирани Евреи не била дозволена можноста да бидат придружувани од бугарски лекари. Бугарски војници и чувари имало само во еден од возовите, до српската граница, а потоа тие целосно биле заменети со Германци.
Има причина во тврдењето на голем број бугарски Евреи дека вината за депортацијата на Евреите од Македонија всушност е кај тројца луѓе што го носеле името Адолф. Станува збор за Адолф Хитлер, Адолф Ајхман и Адолф Хајнц Бекерле. Првиот од нив – Хитлер не го дочекува крајот на војната, но судењата против другите двајца – Ајхман и Бекерле, со приложените документи и изјави на сведоци, се најјасен доказ за немањето бугарска вина во депортацијата на Евреите. И во двете пресуди конкретно се нагласува желбата, но неможноста на бугарските власти да ги спаси Евреите од „новите земји“. Згора на тоа, во случајот „Бекерле“ против поранешниот германски амбасадор во Софија, има осуден секретар на легацијата – Фриц фон Хан – одговорен за целокупната логистичка подготовка и организација на депортацијата. Судењето на двајцата дипломати започнало по барање на преживеани Евреи од Беломорието, но во него се замешуваат претставници на бугарската државна безбедност преку заменски лица-солидарни баратели, во обид да префрлат дел од вината и на бугарската држава.
Сведокот Ричард Глазар – чешки Евреин кој во 1943 г ја подредувал облеката и имотот на македонските Евреи во логорот Треблинка, вели: „ Возовите пристигнаа од Балканот и веднаш ја почувствував разликата. Кампот беше празен, немаше селекција, а патувањето од возот до гасните комори траеше 30 минути. Овие луѓе беа во добра физичка кондиција, можеби уморни, но сепак здрави и со добар стандард. Со себе донесоа многу предмети, дури и теписи и храна – овчо месо, овчо сирење, конзервирани производи и цигари со руски букви. Интересно, носеа и пари – левови и драхми. Ги погледнав нивните алишта – и имаа жолти ѕвезди, но за разлика од другите мали – од бакелит и дрво, како брошеви. Никогаш порано, никогаш потоа, не сум видел такви“.
Сведочењето на Глазар е меѓу најиндикативните за немањето бугарска вина. Населението што било депортирано не било мачено, ограбено, се гледало дека било собрано од сопствените домови, а не од гето.
Неколку десетици од депортираните Евреи се вратиле по војната. Двајца од нив сведочеле и во случаите Бекерле и фон Хан. Интересното е што денешна Република Северна Македонија се обидува да го задржи жив споменот на овие настани – се издаваат книги, се произведуваат документарни и играни филмови. Музејот на холокаустот во Скопје е можеби најголемиот во Европа. Сепак, неговата збирка е целосно насочена кон префрлање на вината не на главниот сторител на злосторството – Германија, туку на Бугарија. И покрај суровата, насочена антибугарска пропаганда, Бугарија ќе остане земјата која спаси најмногу Евреи – практично сите свои, а и десетици илјади други Евреи.
