Медиумската борба за Северна Македонија: СДСМ, ДПМНЕ и новото балканско распоредување

Доц. д-р Спас Ташев

Од неколку различни извори во Северна Македонија станува јасно дека неодамна била одржана српско-македонска политичка средба, за која практично нема никакви информации во медиумите. Таквиот молк само дополнително го засилува впечатокот за полузатворениот и „конспиративен“ карактер на разговорите што биле водени. Од српска страна на средбата учествувале Милош Вучевиќ – претседател на Српската напредна странка (СНС) и поранешен премиер на Србија, како и Душан Адамовиќ – почесен конзул на Северна Македонија во Србија и бизнисмен, поврзуван со кругови блиски до ВМРО-ДПМНЕ.

Во јавниот простор на Северна Македонија периодично се упатуваат обвинувања кон Душан Адамовиќ дека одржува блиски врски со кругови поврзани со српскиот национализам и со владејачката Српска напредна странка. Според претставници на опозицијата, тој присуствувал на настани и форуми во Србија на кои биле изнесувани ставови што го оспоруваат постоењето на посебен македонски идентитет или ја претставуваат Северна Македонија како „Јужна Србија“. Против него се упатуваат и обвинувања дека игра улога на политички и бизнис посредник меѓу кругови блиски до ВМРО-ДПМНЕ и власта во Белград, како и дека преку него се реализира српско политичко и медиумско влијание во Скопје. Индикативно е што властите во Северна Македонија досега јавно не реагирале на ваквите обвинувања. Од страна на Северна Македонија на средбата учествувале Христијан Мицкоски – премиер на Северна Македонија и лидер на ВМРО-ДПМНЕ, како и Иван Стоилковиќ – вицепремиер, лидер на Демократската партија на Србите во Македонија и задолжен за односите меѓу заедниците, вклучително и со претставниците на непризнаената бугарска заедница.

Сосема логично е што против ваквите процеси опозицискиот Социјалдемократски сојуз на Македонија реагира со остра и емотивна реторика. Но зад оваа реакција се насетува нешто многу подлабоко – чувството за губење на геополитичката, медиумската и идеолошката контрола врз државата. Токму тоа дополнително го зацврстува впечатокот за недостиг на вистинска политичка алтернатива и за постепено навлегување на Северна Македонија во состојба на медиумски и политички монопол, опасно блиска до модели на информативен тоталитаризам. Она што се случува денес не е само уште еден меѓупартиски судир, туку одраз на длабоки процеси на прередување на политичкото, медиумското и геополитичкото влијание во постјугословенскиот простор. Сегашната нервоза кај СДСМ не може да се разбере ако не се земе предвид историскиот факт дека токму оваа партија долго време беше главниот политички наследник и гарант на постјугословенскиот модел во Македонија.

Во текот на неколку децении наследниците на југословенскиот комунистички систем во денешна Северна Македонија располагаа со природна институционална и медиумска предност. Тие го наследија државниот апарат, значителен дел од интелектуалната елита, културната инфраструктура и медиумските механизми изградени уште во периодот на Титова Југославија. Токму поради тоа СДСМ долго време беше доживуван како попредвидлив и попогоден партнер и за меѓународните фактори и за различните постјугословенски мрежи на влијание. По војната во Украина, во Европа дополнително се продлабочи поделбата меѓу два големи политички блока. Од едната страна стои либералниот евроатлантски модел, а од другата – конзервативно-суверенистичкиот блок, симболично поврзуван досега со Виктор Орбан, со власта во Србија и со низа национално-конзервативни движења во Централна и Југоисточна Европа. Токму во овој нов геополитички контекст треба да се разгледуваат и процесите во Северна Македонија.

ВМРО-ДПМНЕ сè појасно се вклопува во конзервативниот политички спектар во регионот. Партијата одбива да ги спроведе уставните измени преку внесување на бугарската заедница, неопходни за реалниот почеток на преговорите со Европската Унија. Тоа значи дека европската интеграција на државата останува свесно самоблокирана, а Северна Македонија продолжува да се наоѓа во своевидна сива геополитичка зона – формално членка на НАТО, но со јавно објавувани случаи на ограничен пристап до доверливи натовски информации поради откриени врски со српски структури, и без реална перспектива за скоро членство во ЕУ. Таквата состојба им одговара на низа надворешни фактори. За сегашното раководство на Србија реалната перспектива за членство во Европската Унија исто така изгледа сè подалечна. Белград постепено преминува од стратегија на интеграција кон стратегија на регионално влијание. А Северна Македонија претставува природен простор за такво влијание – историски, културно, јазично, медиумски и идеолошки – вклучително и преку концептот на т.н. „Српски свет“.

Тука се наоѓа и суштината на денешниот конфликт.

Во Северна Македонија со години постои широко распространето уверување дека значителен дел од влијателните локални медиуми се поделени меѓу два главни круга – медиуми блиски до српски политичко-економски интереси и медиуми поврзувани со унгарски капитал и со мрежите околу Виктор Орбан. Неслучајно во политичкиот речник на Северна Македонија одамна е присутен поимот „унгарски медиуми“. Таквата поделба веројатно е резултат на обид српското влијание во државата делумно да се прикрие преку политичките и медиумските мрежи околу Орбан, кои одржуваат блиски односи и со Белград и со Москва.

Доколку навистина дел од таа медиумска инфраструктура била финансирана преку унгарски политичко-економски канали, сосема логично е денес да се поставува прашањето кој ќе го одржува тој систем понатаму. Токму тука се крие и вистинската смисла на растечката загриженост и паника во круговите на СДСМ.

Индикативно е што главната реакција не е насочена кон класичните партиски спорови, туку кон медиумите, уредниците, информативните мрежи и меѓународните медиумски брендови како Euronews. Во случајов не станува збор само за локална телевизија, туку за евентуално создавање локална медиумска структура под меѓународно препознатлив европски бренд, што би ѝ дало значително поголем легитимитет и општествено влијание на соодветната политичка и медиумска средина.

Тоа укажува дека СДСМ постепено ја губи иницијативата и веќе го доживува информативниот простор како речиси изгубен. Особено ако се земе предвид дека како водечки фигури во идната медиумска структура се споменуваат Ивона Талевска – разгледувана во српско-македонските разговори како идна уредничка или одговорна за Северна Македонија, и Драган Павловиќ Латас – опишуван како нејзин долгогодишен партнер, кој би делувал „во сенка“. И двете личности се добро познати во медиумскиот простор во Скопје и традиционално се поврзуваат со кругови блиски до ВМРО-ДПМНЕ, а Латас е познат и по своите доследни антибугарски ставови. Историски, СДСМ е директен наследник на југословенскиот систем и со децении функционираше во средина со силно српско културно и политичко влијание. Денес, меѓутоа, токму таа партија се обидува да се позиционира како главен носител на антисрпската и проевропската линија во Северна Македонија.

Од своја страна, ВМРО-ДПМНЕ беше создадена во периодот на почетното распаѓање на Југославија, во услови на сериозни сомнежи и бројни сведоштва за влијание на југословенските тајни служби – УДБА. Во текот на годините партијата го градеше својот јавен идентитет преку формално дистанцирање од југословенското наследство. Токму тоа „легендирање“ денес му овозможува на ДПМНЕ постепено сè поуспешно да се вклопува во српско-унгарскиот конзервативен политички блок и да биде доживувана како дел од пошироката мрежа на централноевропскиот конзервативизам. Тоа е големото распоредување на постјугословенскиот простор. Старата оска „комунисти против националисти“ постепено се заменува со нова поделба: „либерално-проевропски против конзервативно-суверенистички“. Токму во рамките на овој нов конфликт се води и битката за Северна Македонија.

Во овој судир, кој далеку ги надминува внатрешнополитичките димензии, Европската Унија и Бугарија изгледаат повеќе како пасивни набљудувачи. Од разбирливи причини, бриселската бирократија продолжува да одржува работни односи со владејачките кругови околу ВМРО-ДПМНЕ, но истовремено како да ја потценува степенот на политичка, медиумска и геополитичка концентрација што постепено се формира во Скопје.

И Бугарија продолжува да реагира претежно ситуативно, наместо да сфати дека процесите во Северна Македонија имаат директно значење за бугарската национална безбедност, за правата на бугарската заедница и за идниот баланс на влијание на Балканот. Држава во која живеат повеќе од 1,3 милиони бугарски државјани со потекло од географската област Македонија не може да си дозволи стратешка рамнодушност кон случувањата во Скопје.

Затоа денешните расправи околу „руски мрежи“, „српски служби“ и „орбанови медиуми“ не треба да се гледаат само како дел од вообичаената предизборна реторика. Тие се симптом на чувството дека една политичка епоха во Северна Македонија постепено завршува, а на нејзино место се оформува нов регионален баланс – со други центри на влијание, нови медиумски механизми и поинаква геополитичка логика.

Токму во тој процес Северна Македонија сè повеќе ризикува да се претвори не во интегрирана европска држава, туку во периферна тампон-зона меѓу конкурирачки политички, идеолошки и геополитички проекти.