МПО и падот на Железната завеса

/

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев

Железната завеса ја претставува границата која идеолошки и физички ја дели Европа од 1945 до 1990 година на две посебни зони. Во рамките на глобалниот ќор-сокак, двата системи имаат тенденција да игнорираат мали неправди, а тоа има штетно влијание врз македонското прашање. Поради притисокот на Москва, Бугарија во голема мера ја губи улогата на фактор во неговото решавање. Токму затоа, кога беше симната железната завеса, Софија се најде неподготвена да одговори на новите предизвици кои произлегуваат од неизбежниот распад на СФР Југославија.

Развојот на настаните можеше да биде многу понеповолен доколку во овој период МПО во САД и Канада навреме не ја одиграа улогата на мост преку кој се пренесуваа автентичните идеи на македонското ослободително движење. МПО поминува низ многу пресврти и искушенија, но на крајот успешно се справува со нив.

Во 1982 година, Иван Лебамов станува првиот претседател на ИПО кој е роден во Америка. На оваа функција беше до 1994 година, но тој и неговиот брат Георги беа активни и потоа, поради што одиграа клучна улога во настаните поврзани со Македонија. Иван Лебамов користи бугарски, но во форма под силно влијание на неговиот костурски дијалект. Генерацијата од англиско говорно подрачје чувствува потреба „Македонска трибина“ да објавува се повеќе материјали на англиски јазик, а МПО во целина се „американизира“. Иван Лебамов подоцна изјави: „Верувам дека мојата визија за МПО воведе нова ера која се обидува да се фокусира на нејзината модернизација“.

И покрај направените промени, организацијата ги задржува своите идеолошки темели поставени од нејзините основачи во 1922 година. Декларацијата од 1987 година, усвоена на 66-от Конгрес на МПО, одржан во Синсинати, е индикативна. Има 10 страници, а дотогаш македонските Бугари во Америка никогаш не гласале за ваков обемен документ на нивните највисоки годишни форуми. Следејќи го периодот по избувнувањето на Балканската војна, се наведува дека „по 75 години состојбата во Македонија и на Балканот не е подобрена. Работите се влошија. По Втората светска војна, комунистичките власти во Југославија продолжија да наметнуваат нескриен национален и културен геноцид преку невидено фалсификување на минатото. Македонските Бугари веќе не се Бугари, туку едноставно „Македонци“. Југословенската комунистичка филозофија на историјата создаде нова, претходно непостоечка националност… Со оглед на овие настани и грешки од минатото, и лекциите што ги учиме од нив, делегатите на 66-от Годишен Конгрес на МПО во САД и Канада ги повикуваат сите граѓани, институции и владини тела кои се занимаваат со човекови права и слободи да го остварат своето влијание за обезбедување на основните човекови права на Бугарите во Македонија. Бугарите во Македонија нека имаат право на свои училишта и цркви каде што ќе можат да учат и да зборуваат на јазикот што го сакаат. Да им се овозможи да имаат свои весници и публикации“.

Иван Лебамов покажува голем интерес за транзицијата што започна во Источна Европа во втората половина на 1980-тите. „Македонска трибина“ на 21 септември 1989 година објавила честитка од Културно-просветниот клуб „Гоце Делчев“ од Софија, кој се обидува да ги врати активностите на некогашните македонски братства забранети по 1944 година. На 19 октомври истата година телото на МПО ја објави и Декларацијата за основните принципи на Гласноста и преустројството во Бугарија, прочитана од Жељу Желев на Радио Слободна Европа. Падот на режимот на Тодор Живков беше дочекан со радост и се одрази на насловната страница на Македонската трибина. Во наредниот период весникот објавува се повеќе писма кои пристигнуваат од Бугарија и тогашна СР Македонија. Членовите на МПО почнуваат да ги посетуваат Софија и Скопје и да даваат интервјуа за локалните медиуми. МПО е особено охрабрена од фактот што на 15 јануари 1992 година, Бугарија прва во светот ја призна независноста на денешна Северна Македонија. Во врска со оваа нова активност, Иван Лебамов вели: „неопходна беше визија да се допре надвор од организацијата, да се сретнеме со лидери од други македонски организации и да дозволиме пораките на МПО да стигнат до нашите луѓе во Европа преку интервјуа во „Битолски Вестник“ и телевизијата А1. Мора да ја поддржиме демократијата во Република Македонија… Мораме да инсистираме на отворање на границите меѓу Бугарија и Македонија со социјален, културен и интелектуален дијалог кој ќе ги зајакне врските меѓу нив“. МПО во овој период има свои ставови за зближувањето меѓу Софија и Скопје и смета дека двете земји преку партнерство можат активно да си помагаат за решавање на некои од прашањата наследени од минатото на Балканот.

Ова е период на надежи, но и на појава на првите нови разочарувања. МПО силно го поддржува одвојувањето на Скопје од Југославија, верувајќи дека на тој начин ќе се оствари негуваната цел за создавање слободна и независна Македонија. Во исто време, загриженост предизвикува продолжувањето на старата југословенска политика од страна на властите во Скопје. На 18 септември 1992 година, членот на ЦК на МПО Пандо Младенов и неговиот брат Георги се сретнале со македонскиот претседател Киро Глигоров, пред кого изразиле желба да создадат весник на литературен бугарски јазик во Скопје. По неговото одбивање да го поддржи овој проект, тие изјавиле: „Немаме намера да трошиме пари во ваква опасна ситуација во земјата“. Во 1994 година, Иван Лебамов ги посетил Бугарија и Македонија. Тој бил примен од бугарскиот претседател Жељу Желев, но Киро Глигоров одбил да разговара со него. Ова е јасен сигнал дека властите во Скопје не ја сакале МПО.



Сепак, политиката на МПО за поддршка на Скопје продолжува со неговиот следен претседавач, Борис Чалев, кој ја презел функцијата во 1994 година. Чалев одржал голем број средби со американски политичари, но најголем успех го имал на 14 јуни 1996 година, кога бил примен од американскиот претседател Бил Клинтон и потпретседателот Ал Гор.

Борис Чалев (во средината) со претседателот на САД Бил Клинтон и потпретседателот Ал Гор

Во Скопје, пак, повторно зема замав југословенската практика на прогон на Бугарите во Македонија. Затоа, на 11 декември 1992 година, Иван Лебамов му пишува на претседателот Киро Глигоров: „Нам ни дојде до знаење дека често се негираат човековите права на оние кои се сметаат себеси за Бугари… Нашата грижа е за оние Македонци кои сакаат да се определат самите како Бугари, но не можат да го направат тоа, бидејќи им се заканува апсење“. Работите станале уште појасни кога во октомври 1994 година „Македонска трибина“ објавува писмо од Скопје, според кое „УДБА има свои луѓе во МПО и знае се што се случува таму. Секој чекор на Иван Лебамов бил следен при неговата посета на Македонија. Активностите на МПО во Форт Вејн несомнено се следени“.

Најјасното резиме за тоа што се случило во овој период може да се најде во интервјуто на Георги Лебамов од 2005 година за скопскиот магазин „Капитал“: „Ние го поддржуваме и го посакуваме постоењето на македонска држава, но не сме задоволни со формите преку кои демократијата се изразува во неа… Македонските политичари едноставно не можат да се ослободат од наследството од минатото. Ве уверувам дека тие не го сонуваат патот кон Европа. Сè уште мислат дека е најлесно да се снаоѓаат со добивање мислења или наредби од Белград… На поранешната комунистичка власт не и беше проблем дали си комунист, социјалист или капиталист во Македонија, и беше важно да не си Бугарин“. Овој заклучок продолжува да биде релевантен и треба да биде разгледан од Бугарија и од нашите евроатлантски партнери.

Претходна статија

Браќа Бугари од Пиринско и од цела Бугарија, не правете ги Мицкоски и Апасиев херои!

Следна статија

Отпорот на македонските Бугари против српската асимилација (1)

Најново од Колумни

Македонската Kristallnacht

Пишува: Владимир Перев Не треба многу да се пишува за да се разбере; “Кристалната ноќ“ или