Научници и експерти разговараа за зачувувањето на културното наследство на тркалезна маса по повод 70 години од членството на Бугарија во УНЕСКО
Тркалезната маса „70 години Бугарија во УНЕСКО: културно наследство, локални заедници, експертиза, културни политики“ се одржа на 16 ноември во Институтот за етнологија и фолклористика со Етнографски музеј при Бугарската академија на науките (ИЕФЕМ – БАН), под покровителство на Националната комисија за УНЕСКО на Република Бугарија, јавува БТА.
Целта на форумот беше да се разгледа состојбата на бугарските објекти, артефакти и елементи впишани или препознаени од УНЕСКО, како и да се разговара за учеството на сите заинтересирани страни во утврдувањето на проблемите, успешните практики и предизвиците при зачувувањето на културното наследство.
Директорката на Институтот, доц. Мила Маева, истакна дека вклучувањето на одреден објект или елемент на листите на УНЕСКО не е крајна цел, туку почеток на долгорочни обврски што бараат доследни политики, научна експертиза и споделена одговорност.
Потпретседателот на БАН, проф. Емануел Мутафов, ги поздрави учесниците на форумот и истакна дека годишнината е повод и за јасно согледување на улогата на науката во зачувувањето и разбирањето на културното богатство. Според него, во текот на сите овие седум децении БАН не била само сведок, туку активен учесник и научен столб во процесите на истражување, документирање и промовирање на бугарското материјално и нематеријално наследство во светски рамки.
Поздравни обраќања имаа и пратеничката д-р Нихал Јузерган, заменик-министерката за туризам проф. Мариела Модева и амбасадорката на Кралството Мароко, Закија Ел Мидауи, доајен на дипломатскиот кор. Поздравни писма беа добиени од Министерството за култура и од Националната комисија за УНЕСКО на Република Бугарија.
Јузерган го истакна значењето на регионалните проекти и учеството на научниците во нив, а амбасадорката Ел Мидауи зборуваше за улогата на културната разновидност во разбирањето меѓу народите и пренесувањето на наследството на следните генерации.
Дописната членка, проф. д-р по историја на уметноста Мила Сантова, национална експертка за нематеријално културно наследство и експертка на УНЕСКО во оваа област, ги претстави различните пристапи кон зачувувањето на културното наследство во конвенциите на УНЕСКО од 1972, 2003 и 2005 година. Таа објасни дека документот од 1972 година е насочен кон материјалните објекти, додека оној од 2003 година ги воведува заедниците како субјекти во зачувувањето на нематеријалното културно наследство. Сантова го издвои поимот „одржливост“, поврзан со потребата не само од документирање и зачувување на традициите, туку и од обезбедување услови за нивно пренесување меѓу генерациите.
Конвенцијата од 2005 година става акцент на можностите за создавање и развој на различни форми на културно изразување. Меѓу разгледаните принципи се еднаквото достоинство и почитувањето на сите култури, пристапот до култура и меѓународната соработка. На крајот од своето излагање, Сантова ги претстави механизмите за спроведување на трите конвенции, вклучувајќи ги меѓувладините комитети, фондовите за поддршка на зачувувањето и меѓународните листи на културното наследство.
Проф. Иван Кабаков од Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“ ја разгледа потребата од долгорочни политики за подготовка на стручњаци во областа на културното наследство. Според него, оваа подготовка бара долгогодишно образование и практично искуство, додека платите во секторот остануваат релативно ниски. Тој предупреди дека без навремени мерки, за десет години институциите би можеле да останат без доволно подготвен кадар.
Доц. Иво Топалилов ја претстави улогата на научната експертиза при вклучувањето археолошки локалитети на Листата на светското наследство на УНЕСКО. Како пример го посочи Несебар, чие меѓународно признание е резултат на децениски археолошки, историски и архитектонски истражувања. Топалилов се осврна и на кандидатурата на Епископската базилика во Пловдив, истакнувајќи ја потребата од споредбени истражувања со други ранохристијански споменици и докажување на исклучителната универзална вредност на мозаиците.
Во дискусијата што следуваше беше разгледана работата на Регионалниот центар за зачувување на нематеријалното културно наследство во Југоисточна Европа под покровителство на УНЕСКО.
Уште на почетокот на форумот, проф. Емануел Мутафов истакна дека БАН нема комуникација со центарот, иако е меѓу неговите основачи. Нихал Јузерган го постави прашањето за подобрување на соработката меѓу институциите и за поактивно учество на научниците во неговата работа. Мила Сантова коментираше проблеми во управувањето со центарот и предложи поактивно учество на трите институции основачи – БАН, Министерството за култура и Министерството за надворешни работи.
Заменик-претседателката на парламентарната Комисија за култура и медиуми, Александра Стеркова, зборуваше за недостигот од стручњаци во институциите одговорни за заштита на недвижното културно наследство. Таа се осврна на финансирањето на 17 дополнителни работни места, одобрени во 2024 година во Националниот институт за недвижно културно наследство, како и на предлогот на Министерството за култура за преполовување на бројот на работни места во шесте регионални единици на инспекторатот. Во одговор, проф. Кабаков истакна дека пренасочувањето работни места кон структури за стратешко планирање не го решава проблемот со подготовката на стручњаци за овие дејности.
Според археологот проф. Дијана Гергова, недостигот од специјализирани структури на регионално ниво ги ограничува можностите за професионално управување и одржување на недвижните културни добра. Таа информираше за петиција за поддршка на создавањето самостојна научна структура со регионални единици, која би обединила стручњаци од различни области и би била одговорна за заштитата на спомениците.
Учесниците разговараа и за потребата од долгорочна стратегија за развој на културата и систематско собирање информации врз чија основа би се носеле управувачки одлуки. Пратеникот Васил Горанов ја отвори темата за продолжување на дијалогот меѓу научната заедница и законодавната власт, вклучително и преку дополнителна средба на која би се разгледале конкретните проблеми.
Етнологот Јулија Попчева од ИЕФЕМ – БАН информираше за проект на млади научници насочен кон истражување на врските меѓу културното наследство, туризмот и локалните заедници. Според неа, во истражувањата на недвижното културно наследство можат да учествуваат и стручњаци по етнологија, културологија и социјална антропологија. Попчева повика на поактивен дијалог меѓу научните и државните институции.
Доц. Јелис Еролова од ИЕФЕМ – БАН ја нагласи потребата од поголемо уважување на научната експертиза при носењето одлуки поврзани со културното наследство. Таа се осврна и на можностите за поттикнување на локалните заедници да учествуваат во неговото зачувување. Според неа, важно е тие да го препознаваат наследството како сопствена вредност, а не само како можност за развој на туризмот. Еролова предложи да се разгледаат иницијативи насочени кон зголемување на свеста и ангажираноста на заедниците.
Настанот започна со настап на групата „Бистришките баби“, впишана на Репрезентативната листа на УНЕСКО за нематеријално културно наследство. По дискусијата беше отворена изложбата „Живи човечки богатства – Бугарија“, чии авторки се Мила Сантова, Милена Љубенова и Мирела Кацарска. Таа ги претставува резултатите од работата на истоимениот национален систем за зачувување на нематеријалното културно наследство, создаден во 2008 година. Преку фотографии и текстови се прикажани традиции и практики од различни делови на земјата, меѓу кои нестинарството, маскарадната игра „Џамал“ во селото Кошов, лазарувањето во Еркеч и шарањето јајца со восок во Костенец.
