„Оган Ефрем“: најбараниот бугарски комита во Македонија, кого Турците го прогонувале до смрт

Јавор Чучков/специјално за БГНЕС/

„Едно име во тоа време нè тераше сите да ги губиме и умот и зборот од страв. Тоа име беше Ефрем Чучков – најбараниот од нашата полиција и аскер бугарски комита во Македонија. Го нарекувавме ОГАН ЕФРЕМ.“

Овие зборови се на Галиб Вардар, офицер на турското воено разузнавање.

Ефрем Чучков е роден на 21 ноември 1870 година во Штип. Својот живот го посветува на борбата за ослободување на Македонија и нејзино обединување со Бугарија. Ја избегнува јавноста, политичките препукувања и партиските интриги. Во почетокот го нарекуваат „Десната рака на Гоце Делчев“, а подоцна неговите современици го определуваат како „Практичарот на Организацијата“, „Колос на револуционерното дело“, организатор на борбената дејност и инструктор на четите.

Чучков учествува во создавањето нелегални револуционерни комитети во Македонија и Тракија. По Виничката афера во 1897 година успева да се повлече во Бугарија. Тогаш Мише Развигоров, еден од уапсените и измачуваните дејци, не го предава и ја презема вината врз себе.

На 12 април 1898 година Ефрем Чучков ја предводи првата чета на Четничкиот институт на ВМОРО. Води голем број борби, најпрво против османлиските власти, а подоцна и против српските окупатори. Турските власти го сметаат за еден од најголемите непријатели на Османлиската Империја и за најопасниот бугарски комита.

Во различни периоди Чучков работи како бугарски учител во Штип, Пехчево и Мелник, користејќи туѓ нуфуз и името „Симеон Михајлов“. Истовремено развива револуционерна и организациска дејност. Христо Попкоцев го опишува како човек кој ги обиколува селата и паланките, понекогаш со чета, понекогаш без неа, преправен како питач, јагленар или селанец. За периодот 1912–1913 година Попкоцев пишува: „Благодарение на него Штип остана цела година бугарски!“

Во летото 1908 година, како началник на Скопскиот револуционерен округ, член на Централниот комитет и фактички раководител на ВМОРО, Чучков успева да спаси голем дел од оружјето на Организацијата. Заедно со Тодор Александров ги убедува комитите од Скопскиот и Битолскиот револуционерен округ да не го предаваат своето оружје, бидејќи ветувањата на младотурскиот режим за автономија и права на бугарското население ги оценува како „фарса“.

За време на Балканската војна неговата чета ги ослободува Кочани, Штип и Штипската област по низа борби, меѓу кои и онаа кај Султан Тепе. Чучков заробува стотици турски војници и воспоставува импровизирана бугарска власт.

За да го запре приближувањето на српската армија, тој испраќа лажно известување, „запечатено“ со вжештена сребрена бугарска монета од пет лева, дека во Штип влегла редовна бугарска војска. Комитите и локалните доброволци се маскирале во облека што наликувала на бугарски униформи, а српските генерали, кои набљудувале од височините, биле доведени во заблуда.

Чучков е назначен за бугарски управител на Штип и Штипската околија и останува на таа функција до 25 јуни 1913 година. За време на Првата светска војна повторно ја извршува оваа должност, како и функцијата претседател на Окружната постојана комисија. Одликуван е со бугарски воени ордени. Негов писар во тоа време е Иван Михајлов.

По националната катастрофа по Првата светска војна, Тодор Александров и Ефрем Чучков го предводат обновувањето на Организацијата, која веќе го носи името ВМРО. Чучков одбива чиновничка функција во Државната комисија за бегалци и се враќа на нелегалната борба во Вардарска Македонија, окупирана од Србија.

Во периодот 1919–1923 година дејствува и во пограничните пунктови, особено во Ќустендил, како координатор, организатор и инструктор на четите што влегуваат во Македонија. Истовремено е претседател на Комитетот за помош на бегалците во Ќустендил.

Во 1922 година води седум борби со српски воени единици во Малешевско и Кочанско. По низа нерамноправни битки неговата чета е разбиена. Тешко болен поради раните и тешкотиите на нелегалниот живот, Ефрем Чучков умира во болницата на Црвениот крст во Софија на 1 октомври 1923 година. По негова желба е погребан во Ќустендил.

Денес, сепак, сеќавањето за него во Бугарија е значително послабо. Во Република Северна Македонија се објавувани книги и снимани филмови за Чучков, а официјалните определби за него вклучуваат „голем Македонец“ и „македонски национален херој“, без да се наведува неговиот бугарски идентитет според историските податоци претставени од авторот.

Во 2023 година Бугарската национална комисија за воена историја го усвои „Повикот за оддавање на заслужената национална почит кон херојот на Бугарија Ефрем Чучков“. Во него се бара поставување биста-споменик во Борисовата градина, враќање на неговото име во свечените воени проверки со огномет и вклучување информации за неговото револуционерно дело во бугарските учебници по историја.

На повикот му се приклучуваат научници и јавни личности, како и Институтот за историски истражувања при БАН, Сојузот на бугарските писатели, Сојузот на бугарските новинари, ВМРО – БНД и Сојузот на офицерите и подофицерите од резервата.

Во 2025 година Сојузот на бугарските писатели повторно објавува декларација-повик. Сепак, не следуваат конкретни активности од државната администрација.

Денес најмалку една софиска улица го носи името на Ефрем Чучков. Но, како што покажуваат спроведените анкети, малкумина знаат кој бил тој. Авторот на овој текст наведува дека при обраќањата до институциите добивал принципиелна поддршка, но и барање самиот да обезбеди финансирање и дозволи за споменикот.

Така, 103 години по смртта на „Оган Ефрем“, прашањето за сеќавањето на него останува отворено. Дали Бугарија ќе го врати неговото име во учебниците, на свечените воени проверки со огномет и во јавниот простор, или пепелта на времето ќе продолжи да го покрива?