Охрид и Трново – двата бугарски црковни трона во XII-XIV век.

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/ Труд

Пред извесно време, во оваа серија накратко зборувавме за историјата на Охридската архиепископија – духовната институција која зазема значајно место во историјата на Бугарија, Византија и на Балканот. Тврдењата за неговата „македонска“ природа се побиени со стотици документи и книжевни споменици, со делата на истакнати личности и со самата негова историја. Во Охрид не била создадена „нова“ црква – во децениите на византиската експанзија против Бугарија во ерата на големиот цар Самоил, патријаршискиот трон на царството бил преместен од Велики Преслав (главен град до 971 година) и Друстер/Силистра (службениот центар на бугарскиот духовен поглавар) во Средец/Софија, Воден, Меглен, Преспа и на крајот во Охрид. Според тоа, Охридската црква по дефиниција е „… на цела Бугарија…“ од 1018 година до нејзиното зајдисонце во 1767 година.

На објавувањето на востанието во 1186 година, Петар и Асен ја отфрлиле црковната јурисдикција на Охридската архиепископија поради нејзината византиска политичка ориентација. Можеби изгледа парадоксално, но до тој момент Трново не е во диоцезот на Константинополската/Цариградската патријаршија, како што се смета „по инерција, а имено на Охридската архиепископија!“ Со територијалната експанзија на Второто бугарско царство под Петар и Асен, прогласената „архиепископија на Бугарија“ со центар во Трново одземала голем број епархии од Охридската архиепископија – Видин, Браничево, Белград, Срем, Средец/Софија, Ниш, Велб’жд/Ќустендил… Како резултат на енергичната политика на цар Калојан (1197-1207) процесот продолжува, а т.н. Унија со Рим била потпишана од повеќе епископи, кои доскоро ja признавале духовната власт на Охрид. Бер (Верија), Меглен и други епархии во одреден период потпаднале под духовната власт на Трново. Бидејќи Охрид сè уште е под византиска власт, „неформален водач“ на епархиите, кои до неодамна биле под власта на архиепископијата, станал епископ Анастасиј Велб’ждски, кој бил издигнат во чин митрополит и кој ја потпишал Унијата заедно со трновскиот архиепископ и други бугарски епископи. На крајот, кога Охрид влегол во границите на бугарското царство, архиепископијата била зачувана – правилна одлука на царот Калојан, без разлика на неговата политика кон провизантиската црква во Охрид. Меѓутоа, што се случило со тогашниот охридски архиепископ Јован Каматир (по 1183-околу 1216 г.) не е познато. Како што смета проф. д-р Ангелики Деликари, најверојатно отишол во егзил во Солун или во некој манастир во „неговите“ епархии кои останале под византиска власт. Сепак, на црковниот трон во Охрид не бил поставен епископ испратен од Трново, туку „ромејот“ Димитар Хоматијан (околу 1216-1236), најблискиот помошник на Каматир, очигледно лојален на новата бугарска власт.

Хоматиан е една од најсветлите личности во историјата на Охридската црква и теолошката мисла пред таа епоха. Читателот може да дознае повеќе за него од книгата на проф. Илија Илиев „Охридскиот архиепископ Димитар Хоматиан и Бугарите“ (2010, 2021). Образованиот и енергичен духовник го напишал и познатото „Кратко житие на свети Климент Охридски“, наречено уште „Охридска легенда“, оддавајќи му должна почит на значајниот духовен водач и на бугарската христијанска традиција. Во 1219 година, кога дел од југозападните бугарски земји биле освоени од епирскиот деспот и иден солунски император Теодор Комнин, Димитар Хоматијан свикал црковен собор. Во круговите на високото свештенство, главно од „ромеjско“ (грчко) потекло, се разгорува спор – едни инсистираат на смена на бугарските епископи и поставените од нив свештеници, други – на зачувување на постојната состојба. Главниот аргумент е дека се работи за православно свештенство, без разлика кој ги ракоположил. На крајот била усвоена компромисна одлука, која ја одразува умерената црковна политика на Димитар Хоматиан – бугарските епископи поставени по времето на царот Калојан биле сменети, но свештениците, игумените и ѓаконите поставени од нив ги задржале своите чинови. Од друга страна, на овој начин, архиепископот и Светиот синод ја признаваат законитоста и православната суштина на Трновската патријаршија и покрај нејзините врски со Рим. Хоматиан ја задржал својата висока духовна функција дури и кога бугарската власт се вратила во Охрид по победата на Иван Асен II кај Клокотница во 1230 година.

Влијанието на Трново во Охрид се засилило во времето следните архиепископи Јоаникиј и Сергиј, чии имиња се внесени меѓу бугарските епископи во Борилскиот синодик. Од крајот на XIII век па наваму, како резултат на српските освојувања во Македонија, архиепископијата „.. на цела Бугарија…“ ги загубила епархиите во Скопје, Ниш и Велб’жд/Ќустендил. Тие биле приклучени на Печката архиепископија, од 1346 година патријаршија, по дефиниција српска, но авторитетот и бугарската природа на Охридскиот престол биле зачувани. Во 1346 година, Архиепископот Охридски Николај учествувал во устоличувањето на првиот српски патријарх Јоаникиј и крунисувањето на кралот Стефан Душан, заедно со неговиот постар брат во Христа, патријархот Симеон Трновски.

Меѓу охридските архиепископи може да се забележат истакнати личности кои уживаат солидна власт во Византија – Константин Кавасила и Јаков Проархиј во втората половина на XIII век, Григориј и Антим Метохит во следниот век. Позната е златната плаштеница што ја подарил императорот Андроник II Палеолог (1282-1328), на која е извезен натпис „Пастир на Бугарите…“ Без разлика на нејзината комплицирана судбина и присуството на „ромеjско“ високо свештенство, Охридската архиепископија има низа „вкрстени линии“ со Трновската патријаршија, покрај богослужбата на бугарски, особено што во пониските нивоа, постојат и општи култови на светци и духовни учители: Свети Кирил и Методиј, Климент Охридски, Наум. , Гаврил Лесновски, Прохор Пшински, Јоаким Осоговски, Иларион Мегленски… Во охридската епархија во охридските епархии и манастири продолжуваат да се создаваат типични „трновски“ култови – на пример, на Света Петка, во кои може да се види влијанието на Трново Интересен е фактот дека житието на трновскиот патријарх свети Јоаким I е зачувано токму во Македонија, и покрај фактот, што таа не била под духовната власт на Трново, туку на Охрид. Важна „територија“ на контактите меѓу двете автокефални цркви се манастирите на Света Гора – пред сè „Зограф“ и „Хилендар“, во кои со векови доминирале бугарските монаси од епархиите на двете цркви.

Како што гледаме, долго време во Второто бугарско царство постоеле не една, туку две автокефални православни цркви! Тоа не е невообичаено, бидејќи во IV-VII век, во Римската империја коегзистирале дури пет патријаршии (т.н. пентархија) – Рим, Александрија, Антиохија, Константинопол и Ерусалим. Во Византија до XII век имало повеќе од една црковна столица – Цариградската и Антиохиската патријаршија, Кипарската архиепископија, а по 1018 година и Охридската. Така е и во вековите на Отоманската империја. Тогаш што пречи денес во нашиот исконски етнокултурен простор да имаме две автокефални цркви, какви што биле некогаш?! Пред неколку години, заедно со д-р Милен Врабевски, д-р Горан Благоев, проф. Иван Тутунџиев и други истомисленици, инсистиравме нашиот Свет синод да го прифати барањето на Македонската православна црква – не некој друг, туку бугарската Патријаршијата да и биде „мајка црква“. За жал, нашиот глас не се слушна… До кога двете цркви, чиј заеднички почеток и историски пат се неспорни, ќе ја следат линијата наметната од Москва и Белград, од една страна, или од Константинопол/Истанбул, од друга страна? Враќањето на духовното единство нема алтернатива – и покрај антибугарската политика на власта во Скопје, која за жал ја подржуваат некои македонски владици.

Заразата на македонизмот е поигрување со вистината, која треба да биде поразена преку непобедливата сила на вистината и верата. Една од десетте Божји заповеди е „Не лажи!“, а во средновековен бугарски натпис стои– „Господ гледа!“

Среќни празници, драги читатели!