Отстапување на бугарските европратеници по извештајот на Томас Вајц за Република Северна Македонија ќе значи предавство на националниот интерес и на принципите на Европската унија

Анализа на БГНЕС

Европратениците избрани од бугарските граѓани се должни во сите свои одлуки пред сè да го штитат бугарскиот национален интерес. Во случајот со европската интеграција на Северна Македонија тоа се сведува на инсистирање за безусловно исполнување од институциите на ЕУ и од властите во Скопје на т.н. Европски компромис од 2022 година, кој систематски се оспорува од страна на РСМ во насока на промена на Преговарачката рамка и заобиколување на т.н. „merit-based“ интеграционен процес, пишува БГНЕС.

Компромисот и дијалогот се основни принципи врз кои функционира Европската унија. Подеднакво европско е и фундаменталното правило да се напредува во интеграцијата само врз основа на сопствени заслуги, да се почитуваат безусловно склучените меѓународни договори и преземените обврски.

БГНЕС потсетува дека во 2022 година беше постигнат т.н. Европски компромис, кој создаде рамка за евроинтеграцијата на Скопје. Бугарија направи значајни отстапки и со јасно изразена политичка волја и широк консензус повторно ја поддржа најблиската историски држава во регионот.

Во исполнување на обврските преземени со овој компромис, Бугарија:

• веднаш даде зелено светло за одобрување на Преговарачката рамка за Северна Македонија;
• овозможи потпишување (октомври 2022 г.) на Договорот за соработка на Европската агенција за гранична и крајбрежна стража (FRONTEX) со Република Северна Македонија. Ова е првиот официјален документ меѓу ЕУ и Северна Македонија, потпишан на јазикот согласно Уставот на Северна Македонија, рамноправно со сите други јазици на ЕУ — факт кој без компромис од политичките сили во Бугарија не би бил можен;
• практично ѝ овозможи на Европската комисија да спроведе прелиминарен скрининг на законодавството на Северна Македонија во однос на неговата усогласеност со правото на ЕУ — постапка што обично започнува по отворањето на преговорите. Со цел да се забрза процесот и водена од желбата за побрза интеграција на Скопје, Софија прифати тоа да се случи порано, што доведе до фактичко завршување на скринингот без да биде исполнет условот за внесување на Бугарите во Уставот на Северна Македонија.

На позадината на реални, добронамерни и добрососедски дејствија на Бугарија кон својата југозападна соседка, властите во Скопје не сакаат да го исполнат својот дел од преземените меѓународни обврски и постојано бараат начини за нивно бламирање. Вклучително и преку користење на официјални лица од ЕУ, кои по дефиниција треба пред сè да ги штитат интересите на Унијата и на земјите членки.

Известувачот на Европскиот парламент за Северна Македонија, Томас Вајц, самиот поднесе предлог-измена во својот последен извештај, со кој го доведува во прашање вториот протокол кон Договорот меѓу Бугарија и Северна Македонија, кој самиот ЕУ го посочи како дел од Преговарачката рамка.

Предложените измени од страна на пратениците се јавно достапни на веб-страницата на Европскиот парламент.

Со амандман 108, Вајц предлага во текстот на идната резолуција да се запише дека Европскиот парламент „ја повикува правната служба на Советот итно да ги разјасни сите нејаснотии во врска со правниот статус на вториот билатерален протокол кон Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу двете земји во контекст на процесот на пристапување“.

Текст кој на прв поглед звучи безопасно, но зошто претставува пречка? Во протоколот јасно е наведено дека следната меѓувладина конференција, со која се завршува фазата на отворање на преговорите, ќе се одржи само откако Северна Македонија ќе ги внесе Бугарите во својот Устав. Протоколот беше усвоен на Втората седница на Заедничката меѓувладина комисија според член 12 од Договорот за пријателство, добрососедство и соработка меѓу Бугарија и Северна Македонија, одржана во Софија на 17 јули 2022 година.

Целта на овој текст е да се започнат преговорите за пристапување на Северна Македонија без Скопје да ги исполни своите обврски и пред Бугарите да бидат внесени во основниот закон.

Не може да не загрижува фактот дека барањето на Томас Вајц целосно се поклопува со политиката на северномакедонскиот премиер, како и на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова. Минатата година поранешната пратеничка Лилјана Поповска, поврзана со поранешниот премиер Никола Груевски, иницираше постапка за оспорување на вториот протокол. Нејзината жалба беше прифатена за разгледување од Уставниот суд на Северна Македонија во краток рок. Поповска тврди дека протоколот е спротивен на Уставот, има неправилна правна форма и засега прашања на идентитетот. Сепак, Судот не се изјаснил ни по шест месеци. Оттука се поставува прашањето дали известувачот на ЕП не сака правната служба на Советот да донесе одлука наместо Уставниот суд во Скопје, за евентуално поволна оценка во корист на Северна Македонија да биде претставена како „европска“ одлука, а не како обид за заобиколување на условите од страна на кандидатска држава.

БГНЕС потсетува и на ставовите на Скопје за време на подготвувањето на минатогодишниот извештај за Северна Македонија, повторно со автор Томас Вајц, од кои стана јасно дека северномакедонскиот премиер имал однапред пристап до доверливи информации во реално време за текстовите во документот:

• во мај 2025 година премиерот изјави дека документот не се појавил сам од себе, туку е резултат на работа на Скопје која траела повеќе од 10–11 месеци;
• на 6 јуни 2025 година министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски призна дека владата и лично премиерот одржуваат директна комуникација со „огромен број пратеници“ од најголемите европски партии;
• на 26 јуни истата година тој изјави: „Спроведуваме организирана активност и разговарав со сите во Брисел. Успеав да го амортизирам ударот што некој сакаше да го нанесе врз македонскиот идентитет и јазик, формулирајќи ги како ‘модерни’ или ‘сегашни’ (во извештајот за Северна Македонија)“.

Во овогодишниот извештај, Вајц предлага и следниот текст (амандман 124): „го повторува својот повик за зајакнување на способноста на ЕУ да дејствува преку воведување делумно гласање со квалификувано мнозинство во области поврзани со процесот на пристапување, вклучително и преку укинување на барањето за едногласност во меѓуфазите на процесот на проширување при донесување одлуки за отворање и затворање на поединечни преговарачки кластери и поглавја;…“.

Во амандман 214, пак, известувачот ја нагласува „обврската на сите држави членки на Советот на Европа, вклучително и државите членки на ЕУ, како и кандидатите и потенцијалните кандидати, навремено да ги исполнуваат неизвршените пресуди на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП)“, додавајќи дека сите законски измени треба да бидат во согласност со меѓународните стандарди, препораките на Венецијанската комисија и на Европската комисија против расизам и нетолеранција (ЕКРН).

Пофална е загриженоста на Вајц за спроведување на пресудите на ЕСЧП, но ваквите формулации немаат место во документ чија единствена функција е да ја утврди подготвеноста на Скопје да стане дел од демократските европски држави.

Јасно е дека, иако „државите членки“ не се експлицитно наведени, текстот на амандманот 214 очигледно се однесува на Бугарија и групата предмети на ОМО „Илинден“ пред ЕСЧП. Неприфатливо е известувач на Европскиот парламент да наметнува обврски на земја членка или да ја оценува во рамки на извештај за земја-кандидат. Овие текстови целосно се вклопуваат во реториката на Скопје, со што Вајц ги доведува во прашање веќе договорените елементи од Преговарачката рамка, додека од друга страна Северна Македонија не се придржува до препораките на Венецијанската комисија и ЕКРН.

Крајно неприфатлив е обидот за заобиколување на едногласноста при донесување одлуки за преговарачкиот процес со кандидатска држава која со години одбива да ја исполни Преговарачката рамка што самата ја прифатила.

При изготвувањето на минатогодишниот извештај од Томас Вајц, ниту еден претставник на Бугарија во европските институции не презеде одговорност за дозволување на формулацијата „македонски идентитет и јазик“ во финалната верзија во Комисијата за надворешна политика (AFET), за што Европскиот парламент нема надлежност да се изјаснува. Потребно беше гласање на пленарна седница за да се отстранат лобистичките формулации на Скопје од резолуцијата.

Овој пат, согласување со „компромисна“ верзија или целосно отстапување од предложените измени отвора врата за непредвидливи и неконтролирани последици.

Бугарија, како одговорен учесник во меѓународните односи и предвидлив член на ЕУ, ги исполни своите обврски од Европскиот компромис. Бугарските евродепутати не треба да станат соучесници во напорите на Скопје за неизвршување на преземените меѓународни обврски и за префрлање на последиците врз Софија од сопствената неспособност.

Предизборната кампања во Бугарија не ги ослободува бугарските евродепутати од политичка одговорност, а таа секогаш се бара од идните генерации.