Озлогласените УДБА и КОС

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев

Во темелот на обидот за етничка трансформација на бугарското население во Вардарска Македонија по 1944 година се наоѓаат озлогласените југословенски тајни служби УДБА и КОС. Идејата за нивното создавање потекнува од есента 1941 година, но во септември 1943 година тие се трансформираат во Оддел за заштита на народот при Врховниот штаб на југословенските партизани (ОЗНА). Во мај 1944 година, за нејзин раководител е именуван Александар Ранковиќ. На почетокот на 1946 година оваа југословенска служба била реорганизирана, при што во МВР функционирал Секторот за државна безбедност (УДБА), а во Министерството за национална одбрана Контраразузнавачката служба (КОС).

До 1948 година, југословенските репресивни власти биле тема табу во Бугарија. Дури по наглото влошување на односите со Белград во 1948 година почнува да се зборува за УДБА, но фокусот бил главно врз репресиите кон „информбировците“. Во овој период главните информации за истребувањето на бугарскиот јазик во Македонија ги дава МПО во САД и Канада. Во бројни публикации се зборува за агентите на Ранковиќ и југословенската милиција, но дури на почетокот на 1960-тите, откако неколку активисти на МПО ги посетиле нивните родни села во Ресенско, и така биле собрани информации за антибугарските активности на УДБА.

Како резултат на тоа, на 1 септември 1960 година, МПО објави едно од првите резимеа од ваков вид за „мракобесните тактики на УДБА“. Се истакнува дека огромниот српски апарат за насилно србизирање на овој дел од Македонија е централизиран во Скопје. Овој апарат се активирани голем број Срби, како и локални луѓе кои се продале на српската кауза. Овие вторите никогаш не признаваат дека се српски орудија, туку се удираат во гради и изјавуваат дека се за „македонска“ држава, но како денешната српско-комунистичка држава“.

МПО посветува посебно внимание на тоа дека „базата на таканаречената „македонска“ држава се армијата и полицијата. Но војската во Скопје и Македонија не ја сочинуваат македонски војници, туку само Срби и српски и црногорски офицери… Армијата има огромна мрежа на српската воена полиција, позната како КОС, со ограноци низ Македонија. Внимателно го следи целиот живот во Македонија… Ако во УДБА нема само Срби, туку и Македонци, КОС се состои само од Срби“.

Друг важен момент е дека српското влијание се протега на сите високи служби во Скопје. МПО открива дека има Срби во образованието, во економијата, во полицијата, па дури и во локалниот „македонски“ печат. Во скопскиот весник „Нова Македонија“ 90 отсто од дописниците се чисти Срби. А најважниот материјал доаѓа директно од Белград за печатење“. Но, најголем доказ за зависноста од Белград е фактот дека „во Скопје и останатиот дел од Македонија не постои независно македонско друштво, институција или претпријатие. Почнувајќи од таканаречениот „Сојуз на комунистите на Македонија“ и списокот продолжува со други младински, студентски, спортски, женски и какви било стручни или научни организации, сите се огранок на заедничките југословенски сојузнички или централни институции во Белград. Тие имаат локални штабови во Скопје, управувани од удбаши и под контрола на УДБА и КОС, ги спроведуваат програмите наметнати од Белград за создавање југословенска (српска) свест. Такви се и сите институции, банки, железници, полиција итн.“

Интересен е податокот дека за време на големиот земјотрес во Скопје во 1963 година, меѓу срушените згради била и таа на УДБА. Првата реакција на властите е тимови со лица од доверба да ги откопаат урнатините и да ги соберат расфрланите 100.000 досиеја. До 1966 година, контролата на УДБА врз јавниот живот на денешна Северна Македонија била целосна. Излегува дека на околу 150 жители имаат еден агент со полно работно време.

Иако истата година УДБА била реорганизирана во Служба за државна безбедност (СДБ), а нејзиниот началник Ранковиќ бил сменет, активноста не се менува во суштина. Пред неколку години се дозна дека во 1966 година СДБ набљудувала 96.351 лице кои имале лични досиеја. Една година претходно нивниот број достигнал 136.682, или 10% од вкупното население на денешна северна Македонија.

КОС, УДБА и нејзиниот наследник СДБ директно се вклучени во прогонот на лицата со бугарски идентитет. На пример, декласифицираното досие на Алексо Стоименов од с Вељуса, струмичко- долгогодишен политички емигрант и член на друштвото „Тодор Александров“ во Брисел. Постои извештај на таен соработник на СДБ, кој информира дека Стојменов разговарал со други иселеници за формирање на емигрантско друштво во Шведска, во кое „член може да биде секој човек кој психички и физички се чувствува целосно Бугарин, кој е подготвен да работи на зачувување на бугарштината во Македонија и да се бори за нејзино ослободување. Тој повикува да се создаде друштво како тоа во Белгија. Зборувајќи за Друштвото Тодор Александров, тој раскажува како неговите членови биле многу приврзани и посветени на идеите на Ванчо Михаилов.

Сè уште во овој дух, во 1984 година СДБ издава службена белешка во која се содржани информации од информатор за ставовите на Алексо Стоименов: понатамошна активност… Потоа зборуваше за формирањето на Друштвото Тодор Александров во Брисел, за што отворено призна дека бил член и дека бил активен во неговите активности… Тој истакна дека (Алексо Стоименов) отворено тврди дека е Бугарин, а ние Македонците сме Бугари“.

Скршените човечки судбини периодично го отвораат прашањето за отворање на досиејата на југословенските комунистички служби во Северна Македонија. Иако по голем отпор таму беше донесен закон за досиејата во поранешна социјалистичка Македонија, а некои агенти беа делумно откриени во 2011 година, архивата на УДБА остана затворена, а КОС недопрена. Затоа, во 2021 година, на инсистирање на европратеникот Андреј Ковачев, беше усвоен текст кој „ги охрабрува властите да ги отворат соодветните архиви на југословенските тајни служби“ и дека ова е чекор кон понатамошна демократизација, одговорност и институционална стабилност. како во земјата така и во регионот на Западен Балкан како целина“.

Овде треба да се забележи дека, за жал, тоталитарното минато во Северна Македонија воопшто не се поклопува со југословенскиот период. Врз основа на намерниот континуитет во користењето на лошите практики од минатото, СДБ продолжува да ги чува старите досиеја и по 1991 година да ги репресира лицата со бугарска самосвест. Тоа го потврдува и документ на СДБ од 1994 година за истиот Алексо Стоименов, кој „останувал доследен на своите пробугарски убедувања, за што сведочат неговите чести патувања во Бугарија и неговите контакти со вработените во бугарската амбасада во Белгија… Тој помагал во активностите на „врховистичкото“ друштво Јаворов и Бугарската црква, а го помагал и образованието на македонски студенти во Бугарија. Посебно го почитувал Ванчо Михајлов, со кого често се среќавал во Рим, и генерално ја поддржувал програмата на МПО… Потребни се интензивни и сеопфатни мерки за следење, откривање и спречување на нивните заеднички акции насочени кон ширење на великобугарскиот врховизам во Република Македонија“.

Овој и илјадници слични документи од периодот до 1998 година, кога запре делумната декласификација, недвосмислено потврдуваат дека Северна Македонија сè уште не ја доживеала својата катарза на патот кон вистинска демократија. Желбата за членство во ЕУ неминовно бара прекин со тоталитарните практики од минатото.