| |

По кој пат? Коридор бр. 8 избори и геополитика

Пишува: Доц. д-р Ангел Џонев

Популарниот коридор бр. 8 повторно влезе во изборната кампања во Република Северна Македонија. Оваа констатација не е новост. Вака во временски интервали, кога да речеме ќе се распишат избори овој адут се изнесува од Скопје. И тоа главно за делот што ги поврзува со Бугарија кај Деве Баир.

Кон крајот на 2023 година, по долго одложување, беше распишан тендер за избор на изведувач за изградба на последната делница од железничкиот проект од Крива Паланка до споменатиот Деве Баир. Деве Баир е проколнато место заглавено речиси 150 години на границата меѓу Бугарија и Македонија. Век и пол не може да биде биде преминато ниту на површината ниту под неа. Независно од напорите во 70-тите години на XIX век од страна на Отоманската империја при првиот градежен период на железничката пруга Софија-Ќустендил-Скопје.

Бугарија води железничка политика кон географскиот регион Македонија од почетокот на последното издание на нејзината државност. Наскоро и овој напор ќе биде стар век и половина. И сè уште не функционира. Од Ослободувањето до Балканската војна, на запад беше Отоманската империја. Високата порта не сака да ја направи врската и покрај речиси редовните преговори за овој проект. Бугарија на своја територија ја гради целата релација Софија-Ќустендил-Ѓуешево. Возот застанал под Деве баир во 1910 година, но не продолжил на запад.

Австро-Унгарија ја наметнува централната рута кон Европа да оди по трасата Константинопол-Софија-Ниш-Белград до Виена со главна делница Ниш-Скопје-Солун. Така, Ниш станал главниот железнички јазол на Балканот. Главно на сметка на Софија. По воспоставувањето на Србија во Вардарска Македонија за време на Балканските војни, сите бугарски напори биле осудени на неуспех. Белград бил хистеричен противник на овој проект во претходниот период и до крајот на неговата територијална доминација во регионот до почетокот на 90-тите години на 20 век.

Само за време на Првата светска војна и особено за време на Втората светска војна, кога со Вардарската долина владеела Бугарија, биле направени напори за реализација на проектот. За време на вториот глобален конфликт е изградена целата непостоечка делница Ѓуешево-Куманово, а инвестициите на Царството се проценуваат на над половина милијарда лева. Во 1950-тите, врз бугарската рута Куманово-Белјаковце е завршена делницата во НР Македонија, сега дел од федеративна Југославија.

Делницата Бељаковци-Ѓуешево останува недовршена, со должина од околу 56 километри. Овој дел што недостасува се гради веќе речиси 30 години (најдолгиот тунел во светот, изграден во Швајцарија, е со слична должина.) Во октомври 1994 година, во веќе независната Република Македонија повторно беше фрлена првата лопата во предизборна ситуација. Рокот за лансирање беше за следната година, но како што е познато, крај Вардарот се работи и во други временски категории, се чини дека оваа година таму се уште не е истечена. По првата лопата следеа уште многу први лопати, ретко кој веќе го знае нивниот број. Железничката линија е изградена на крајот на 20 век во делот Бељаковци-Крива Паланка. Се работеше, парите завршија и работата беше замрзната за подобри денови. Во меѓувреме, во втората деценија на 21 век, започна реконструкцијата на линијата Куманово-Белјаковци. Германската компанија „Вибе“ работеше, парите завршија, а локацијата остана градилиште. Сега на таа линија работи австриски „Штрабак“, а на одмрзнатата делница Бељаковци-Крива Паланка турската компанија „Ѓулермак“. Историјата има чудна смисла за хумор, австриска и турска компанија градат линија што Отоманската империја и Австро-Унгарија ја саботирале со страшна сила кон крајот на 19 и почетокот на 20 век. Ако тендерот за последниот дел од трасата Крива Паланка-Деве Баир го добие српска компанија, иронијата ќе биде целосна. Но, предизборната кампања во Република Македонија започна и лицитацијата беше навремено објавена и покрај ветувањата на власта во Скопје дека почетокот ќе биде даден пред една година. Па, нели пред 30 години, целата линија требаше да биде завршена за само 12 месеци.

Почетокот на 2024 година се совпадна со два важни настани. Бугарска воена делегација ги посети САД. Од неа излезе информацијата дека дел од инвестицијата од 6 милијарди евра е предвиден за доизградба на коридорот бр. 8. Се чини дека „чичко Сем“ станува поголем брат, или пософистицирано кажано, стратешки сојузник на насоката што добива значење на воен пат од Драч до пристаништата на Црното Море или директно до Украина. Заладувањето дојде неколку дена подоцна, кога претседателот на здружението „Џорџ Маршал – Бугарија“ потсети дека приоритет е инфраструктурата меѓу Александрополис и базите Коглуничану и Констанца во Романија. Така, на Коридорот бр. 8 повторно му се нуди послаба позиција. Нешто болно познато, особено кога се мешаат интересите на Грција. Умните Грци си поставија задача да ја одложат реализацијата на конкурентната рута што ги поврзува Албанија, РС Македонија и Бугарија и тоа успешно го прават веќе 30 години. Во меѓувреме, заврши изградбата на нивната „Виа Игнација“. Сега ќе биде прекрасно и воениот сообраќај ќе се насочува меѓу Александропулис и Констанца, не е лошо, источниот дел од коридорот бр. 8 ќе се развива можеби помеѓу Јамбол, Бургас и Варна. Оваа делница, како и останатите на запад кон Софија до Перник и Радомир, имаат релативно модерни карактеристики. Може да се смета како светла страна на коридорот бр. 8 во Бугарија. Но, во затемнетиот дел помеѓу Радомир, Ќустендил и Гуешево, каков и да користите копнен транспорт, ве превезуваат до средината на 20 век. Пругата, стара повеќе од 110 години, очајно треба да се реновира. Патничкиот воз, бидејќи товарни возови не сообраќаат, растојанието од Ќустендил до Софија го поминува за 3 часа. Оној од Ќустендил до Ѓуешево трае 2 часа за 34 километри и сообраќа 3 пати неделно.

Овој воз е прогласен за најбавниот воз во Европа, зошто да не и на глобално ниво. Во изминатиот програмски период за европско финансирање 2014-2020 година, требаше да се подготви проект за целосна модернизација на локацијата со изградба на целосно нова траса. Една од опциите е да се помине планината Коњавска со тунел долг 5 километри помеѓу Извор, Угљарци и Горна Козница. Оттаму, преку Ќустендилската долина и обиколувајќи ги селата Таваличево, Горна Граштица, Коњаво, да се премине реката Струма и да се стигне до планираната нова станица во областа Копиловци. Врската со Ќустендил останува, но се гради нова линија преку Николичевци-Соволјано-Горна Брестница. Превојот „Дервена“ се минува со уште еден долг тунел и откако ќе се заобиколи Грлјано се стигнува до Ѓуешево. Има и други опции, но програмскиот период е истечен, а проектот и покрај европското финансирање не е конечно одобрен.

Автопатот Радомир-Ќустендил-Ѓуешево, освен поправки и делумни проширувања, речиси половина век нема ништо ново. Отдавана престана да зборува и за трета лента во планината Коњавска. Неодамна беше измислен експресен пат од Дупница преку Ќустендил до Ѓуешево. Така беше полесно, но растојанието е поголемо и наскоро може да не испадне дека „Струма“ од Дупница до Софија е пренатрупана како „Тракија“ од Пловдив до главниот град. Лесното не треба да испадне понеперспективно. Стандарден автопат треба да сообраќа меѓу Софија и Скопје, но по трасата Радомир-Ќустендил-Крива Паланка. Се чини дека се размислува ден за ден, со краток хоризонт. Не знам дали воопшто има готов проект за фаворизираниот правец Дупница-Ќустендил-Ѓуешево. Така, во затемнетиот дел од коридорот бр. 8 во бугарските граници ништо не се случува, а економијата во регионот стагнира.

Наспроти тоа, се работи на сите други насоки. Врската со Турција е завршена, веќе се разговара за други. Врската во Грција покрај Струма ќе се направи, се разговара за други, меѓу кои и онаа од Александрополис. Врската со Србија преку Калотина е во завршна фаза, во тек се натамошни разговори. Со Романија има две врски – преку Видин и Русе, се работи, уште сега е јасно дека ќе има автопат меѓу Варна и Констанца. Насоката кон Република Македонија е на последно место, во предпроектната фаза, без јасност за изградба, со многу неодржливи компромиси за идната траса. Најблаго кажано, најслабата алка во бугарската транспортна политика во однос на соседните земји. А со РС Македонија имаме претензии дека сме најблизок сосед.

Соседите од другата страна на Деве Баир направија продолжување покрај патот за Крива Паланка. Денови пред предавањето на власта, премиерот Димитар Ковачевски се потсмеваше на Софија дека го одржал ветувањето и го открил овој дел, а Бугарија ништо не направила на нејзина територија. Се доведовме до точка да не поучиваат за прашање кое е хронично болно кај нашиот југозападен сосед. Но, навистина се гради, се слушаат звуци на механизација, споменатата делница е отворена пред избори, а се работи и на експресен пат меѓу Крива Паланка и Страцин. На правецот Радомир/Дупница за Ќустендил и Ѓуешево владее тишина.



Слични Објави