По Орбан: Унгарија меѓу Европа, Русија и Кина – што ќе избере Маѓар?
Проф. д-р Огњан Минчев/Фактор
По поларните емоции по повод промената во Унгарија, веќе е време за мирна и практична оценка на тоа што се случи. Петер Маѓар и неговата партија „Тиса“ ќе постават почеток на еден нов политички режим во Будимпешта. Што и како ќе се промени во самата Унгарија ќе дознаваме во наредните месеци преку конкретните иницијативи на новата влада во економијата, за обновување на балансот на институциите и за враќањето на едно понезависно јавно мислење и јавни медиуми. За нас, меѓутоа, е поважно какви промени би настапиле во односите на Будимпешта со останатиот свет – со ЕУ, со Вашингтон, со Москва и Пекинг. И со посебен акцент – во односите меѓу Унгарија и земјите од Западен Балкан.
Победата на Маѓар не е триумфално враќање на либералниот мејнстрим во унгарската политика. „Тиса“ е конзервативна партија, која одговара на убедувањата и расположенијата на големото мнозинство Унгарци, кои се јасно позиционирани десно од центарот. Односот на новиот тим во државната власт на Унгарија кон имиграцијата е исто толку цврст и категоричен како и на неговиот претходник од ФИДЕС. Се очекува Маѓар брзо и категорично да ги подобри односите меѓу Будимпешта и Брисел, ангажирајќи се со многу поконструктивна позиција по клучни прашања, блокирани од ветото на Орбан – кредитот од 90 милијарди евра за Украина е само едно од нив. Во исто време Маѓар доста категорично изјави дека не ја поддржува визијата за „соединети европски држави“ и претпочита Европа на суверени нации, кои меѓусебно соработуваат. Да потсетиме – тоа е визија споделувана од сите „нови десни“, нарекувани уште национал-популисти, чии позиции во европскиот политички живот се зацврстуваат во последните неколку години.
Иако сè уште недоволно јасно обликуван, конзервативизмот на „Тиса“ ќе означи значајни чекори во прагматизирањето на овој тип десна политика, која во лицето на национал-популистичките партии често сè уште се разгледува како радикална и антиевропска од либералниот мејнстрим елит во Брисел. Прагматизирањето и омекнувањето на една политичка визија и политиката што ја следи се остваруваат при преминот од конфликтна антитеза на статус-квото кон вклопување во конкретни форми на партнерско споделување на политичката власт со други политички текови. Кога Џорџа Мелони дојде на власт, леволибералниот мејнстрим извика дека нејзината партија – „Италијанските браќа“ – е наследник на италијанската фашистичка традиција. Поминаа три години и Мелони се покажа како еден од најразумните европски политичари, одржувајќи висока популарност во сопствената земја, благодарение на одговорното спроведување на нејзината политичка програма од страна на кабинетот. Ограничителни регулативи за имиграцијата, ефикасна економска политика и прагматично партнерство во европските институции по клучните прашања на интеграцијата се претворија во определувачки карактеристики на политичкиот лик на Мелони.
Немаме гаранции дека успехот на Мелони може да биде постигнат од десни популисти како Кикл во Виена или Вајдел во Берлин, но за Маѓар може со голема веројатност да се очекува дека ќе биде лидер кој ќе придонесе за понатамошно прагматизирање на модерната конзервативна политика во ЕУ. Орбан се потпираше на структурен конфликт со Брисел – и на идеолошка и на геополитичка основа. Неговата политичка амбиција беше да ја предводи конзервативната отпорност против либерално доминираниот европски мејнстрим и да нанесе пораз врз идејната и политичката дефиниција на сегашното интеграциско статус-кво на Европа. Оттука тој бараше можност за геополитичка еманципација на Унгарија со цел создавање на нејзина сопствена „сфера на влијание“ во Централна и Источна Европа – симбол на делумно „раздружување“ на Европа.
Тоа беше возможно преку арогантно комбинирање на членството на Будимпешта во ЕУ и НАТО со целна политика на отворање на „задната врата“ на Европа за стратешко продирање на Кремљ и за економско-трговско продирање на Пекинг. „Специјалните односи“ на Орбан со Доналд Трамп обезбедуваа одредена неказнивост на оваа геополитичка ароганција на Будимпешта.
Од Маѓар се очекува „да се врати“ во Европа. Партнерството во ЕУ и во она што останало од Атлантскиот сојуз повторно ќе се претвори во главен приоритет на унгарската политика. Можеби не толку од идеолошки, туку повторно од практични причини. Унгарија треба да деблокира речиси 20 милијарди евра кохезиски фондови, стопирани од Брисел поради жестокиот обструкционизам на Орбан. Радикалната преориентација на Орбан од сојузништво со Западот кон сè поблиски односи со Москва и Пекинг долгорочно ги затру односите не само со Брисел, Берлин и Париз, туку и со соседите од Вишеградската група.
Најтешкото надворешнополитичко наследство што Орбан му го „остава“ на Маѓар се односите со Русија, Украина и Кина. Во текот на 16 години режимот на Орбан направи толку решителни структурни промени за ставање на Унгарија под руска и кинеска зависност, што за неговиот наследник ќе биде тешко да направи „нагли потези“ на промена – дури и ако тоа го посака. Унгарската економија е во целосна енергетска зависност од Кремљ – и за снабдувањето со нафта и гас, и за проектот за изградба на нови руски реактори во нуклеарната централа „Пакш“.
Во однос на Кина, експанзијата веќе е суштински дел од структурата на унгарската економија. Постои директна зависност меѓу кинеската трговска експанзија преку Грција и Западен Балкан кон Унгарија и централна Европа и стратегискиот проект на Орбан за засилување на унгарското влијание во регионот.
Во последната деценија унгарски капитали масовно инвестираат на медиумскиот пазар во Северна Македонија во директна соработка со Србија. Ова навлегување се одвива во услови на силна антибугарска кампања, во која медиумите со унгарски сопственици играат водечка улога.
Тешко е да се очекува дека Маѓар целосно ќе ја ревидира оваа стратегија, но неговата влада би можела да ги преформулира политиките на Будимпешта кон Западен Балкан.
Подемот на „Тиса“ и лидерството на Маѓар ќе доведат до значајни промени во европските односи, вклучително и на Балканот, како и во односите Европа–Русија и Европа–Кина. Засега постојат сериозни шанси овие промени да бидат поволни за сите нас, имајќи го предвид наследеното статус-кво од досегашниот режим. Едно е сигурно – улогата на Унгарија во современите политички односи на Европа е од суштинско значење за нашата заедничка иднина.
