Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (2)
Проф. д-р Спас Ташев
ПРВА ГЛАВА
ЕВРОПСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ И ИДЕОЛОШКИТЕ ОСНОВИ НА ФУЕН
1.1. Еволуцијата на европската политика кон националните малцинства по Првата и Втората светска војна
Прашањето за националностите се наметнува како едно од клучните прашања на европскиот политички развој уште во текот на XIX век, но дури по Првата светска војна добива суштински ново меѓународно значење. Распаѓањето на Отоманската, Австро-Унгарската, Руската и Германската Империја, како и создавањето на нови национални држави во Централна, Источна и Југоисточна Европа, доведуваат до длабоки етнодемографски преобразби. Како последица на променетите државни граници, милиони луѓе остануваат надвор од државите со кои се идентификуваат врз етничка, јазична или културна основа. Така во Европа се создава сложена структура на национални малцинства, чие постоење постепено престанува да биде само внатрешнополитичко прашање и станува значаен фактор во меѓународните односи.
Поимите „народ“, „народност“, „нација“ и „националност“, како и изведените поими „народносен“, „национален“ и „националностен“, употребени во оваа монографија, во разгледуваниот период немаат еднозначно значење. Во различните европски политички, научни и јазични традиции тие се користат со различна содржина. Нивното значење е условено и од особеностите на поединечните јазици и од конкретниот историски контекст во кој се употребуваат.
Во западноевропските јазици терминот nationality најчесто се поврзува со државјанството и државната припадност, додека во Централна, Источна и Југоисточна Европа поимот „националност“ обично означува етнокултурна, јазична и историска заедница, независно од државната припадност на нејзините припадници (Brubaker, 1992). На сличен начин, поимите „народ“ и „нација“ не секогаш се употребуваат како синоними, туку често одразуваат различни политички, културни или историски сфаќања за колективниот идентитет.
Особено карактеристично за Балканот е истовременото постоење и користење на различни терминолошки традиции, наследени од османлискиот период, националните преродби, европскиот политички јазик и подоцнежните идеолошки влијанија на XX век. Поради тоа, во ова истражување поединечните поими се употребуваат во согласност со терминологијата на разгледуваните извори и организации, без тоа нужно да подразбира различен однос кон постоењето или карактерот на соодветната заедница.
Во оваа смисла, терминот „националностно прашање“ е употребен и во дејноста на Европските конгреси на националностите по Првата светска војна, како и во Федералната унија на европските националности (ФУЕН), основана во 1949 година, каде што ги означува прашањата поврзани со етнокултурните заедници, нивните права, идентитет и меѓународна заштита, независно од тоа дали имаат или немаат сопствена државност (Smith, J.; Cordell, K., 2008).
Под „националностно прашање“ во ова истражување се подразбира севкупноста од политички, меѓународноправни, демографски, културни и идентитетски прашања што произлегуваат од несовпаѓањето меѓу етнокултурната припадност на одделни заедници, воспоставените државни граници и државниот суверенитет. Овој поим ги опфаќа прашањата на националното самоопределување, јазичните и културните права, меѓународната заштита на малцинствата, статистичкото претставување на населението и односот меѓу националниот идентитет и државната припадност.
Особено значење за анализата на етнокултурните аспекти на ова прашање има сфаќањето, прифатено од Европските конгреси на националностите, за „трајните национално-културни заедници“ како основен субјект на нивната дејност. Тие се разбираат како заедници обединети преку заеднички јазик, историска меморија, култура и национална свест, независно од историски формираните државни граници и од територијалните промени што настанале како последица на војните. Врз истата концепциска основа подоцна се темели и Федералната унија на европските националности.
Версајскиот систем на мировни договори, воспоставен по Првата светска војна, се обидува да најде решение за овој проблем преку создавање меѓународноправен механизам за заштита на малцинствата. Во повеќе држави се наметнати т.н. малцински договори, со кои се гарантираат определени права на етничките и верските заедници. Нивното спроведување било ставено под надзор на Друштвото на народите, кое првпат во историјата се обидува институционално да воспостави меѓународен надзор врз односот кон националните малцинства.
Сепак, уште во меѓувоениот период станува јасно дека воспоставениот систем има сериозни ограничувања. Малцинските договори во повеќе држави се доживуваат како ограничување на нивниот суверенитет, а механизмите на Друштвото на народите се покажуваат недоволно ефикасни при решавањето на настанатите конфликти. Во многу случаи националните малцинства и понатаму се сметаат за потенцијален фактор на надворешнополитичко влијание, сепаратизам или територијален ревизионизам. Тоа дополнително ги засилува тенденциите кон асимилација и централизација на националните држави (Fink, C., 2004).
Особено сложена е состојбата во Централна и Југоисточна Европа, каде што етничките граници често не се совпаѓаат со државните. Мешаниот состав на населението, историските миграции и политичките претензии на одделни држави создаваат услови за трајна нестабилност. Во низа случаи националното прашање почнува да се користи како инструмент на меѓународната политика, а малцинското прашање постепено станува дел од пошироките судири меѓу ревизионистичките и статус-кво државите во Европа.
Токму во таква средина настануваат Европските конгреси на националностите, кои настојуваат да понудат поинаков модел за уредување на односите меѓу државите и националните заедници. За разлика од официјалните државни политики, тие ставаат акцент врз колективните права, културната автономија и потребата од меѓународна заштита на националните заедници. Во тие рамки постепено се оформува и концепцијата за националностите како „трајни национално-културни заедници“, независно од државните граници во чии рамки се наоѓаат.
Втората светска војна доведува до нова радикална трансформација на европското националностно прашање. Масовните преселби за време на војната и непосредно по неа, етничките чистки, промените на државните граници и воспоставувањето на нови политички режими суштински ја менуваат политичката и етничката карта на континентот. По 1945 година, значителен дел од традиционалните малцински заедници во Централна Европа престануваат да постојат во својот дотогашен облик како последица на депортации, присилни иселувања и асимилациски политики. Истовремено, во Источна и Југоисточна Европа комунистичките режими почнуваат да градат сопствен модел на однос кон националните прашања, подреден и на идеологијата на социјалистичкиот интернационализам и на политичките интереси на поединечните држави.
Повоениот меѓународен поредок става нов акцент врз човековите права како универзален принцип. Создавањето на Организацијата на Обединетите нации, усвојувањето на Универзалната декларација за човековите права и формирањето на нови европски институции постепено го менуваат јазикот преку кој се поставуваат прашањата за националните малцинства. Додека по Првата светска војна тежиштето е ставено првенствено врз меѓународноправната заштита на конкретни малцински групи, по 1945 година сè поголемо значење добиваат универзалните човекови права, слободата на самоопределување и заштитата на културниот идентитет.
Сепак, оваа промена не доведува до исчезнување на националностното прашање. Напротив, во условите на Студената војна тоа добива нови димензии. Поделбата на Европа на источен и западен блок, како и настојувањето на комунистичка Југославија по 1948 година да ја игра улогата на тампон меѓу нив, ги претвораат прашањата на националните малцинства во составен дел од идеолошкото и геополитичкото спротивставување меѓу двата системи. Националните движења и малцинските организации сè почесто бараат меѓународна поддршка преку новите европски и светски институции, додека самите национални прашања постепено се вградуваат во поширокиот контекст на борбата за влијание меѓу Истокот и Западот (Smith, 1981).
Во оваа политичка и идејна средина се развиваат повоените европски малцински организации, меѓу кои особено место зазема Федералната унија на европските националности (ФУЕН). Организацијата настојува да ја продолжи традицијата на Европските конгреси на националностите, но веќе во условите на новиот меѓународен поредок, обликуван од Студената војна, европската интеграција и постепеното создавање на општ европски дискурс за човековите права и заштитата на културниот идентитет.
1.2. Европските конгреси на националностите и концепцијата на Евалд Аменде
Појавата на Европските конгреси на националностите е непосредно поврзана со кризата на повоена Европа и со неспособноста на Версајскиот систем да понуди трајно решение за националностното прашање. Во услови на новите државни граници воспоставени по Првата светска војна, милиони луѓе остануваат, спротивно на својата волја, надвор од државите со кои се идентификуваат врз етничка, јазична и културна основа. Тоа ја наметнува потребата од создавање меѓународни механизми преку кои различните национални заедници ќе можат да ги заштитуваат своите права надвор од рамките на поединечните држави.
Во тие околности, во текот на дваесеттите години се создаваат Европските конгреси на националностите – меѓународен форум што обединува претставници на различни етнокултурни заедници во Европа. Конгресите настојуваат да изградат нов модел на односи меѓу државите и националностите, заснован не врз територијален ревизионизам и промена на границите, туку врз меѓународно гарантирани права, културна автономија и заштита на идентитетот (Fink, C., 2004).
Меѓу најзначајните идеолози и организатори на Европските конгреси на националностите е Евалд Аменде – балтички Германец по потекло, публицист, општественик и истражувач на националностното прашање, образуван во Русија, Германија и Швајцарија. По Првата светска војна тој се афирмира како еден од најактивните застапници на правата на националните малцинства во Европа и активно учествува во меѓународните расправи поврзани со дејноста на Друштвото на народите и со малцинските договори. Според него, етничката и културната структура на Европа е резултат на долготрајни историски процеси, поради што националните заедници постојат независно од политичките промени и државните режими. Како генерален секретар на Европските конгреси на националностите, Аменде има клучна улога во обликувањето на нивната идејна и организациска рамка.
Во основата на неговата концепција лежи сфаќањето дека националностите во Европа претставуваат историски оформени заедници, чии права треба да бидат заштитени независно од промените на државните граници и политичките режими. Според него, националностното прашање не може да се реши преку асимилација или преку ново насилно прекројување на политичките граници, туку преку меѓународно гарантирање на културните, јазичните и политичките права на поединечните заедници (Ammende, 1931). Врз оваа идејна основа подоцна ќе се развива и Федералната унија на европските националности (ФУЕН).
Во концепцијата на Аменде особено важно место зазема врската меѓу идентитетот и статистиката. Според него, статистичките податоци не претставуваат само техничка алатка за опис на населението, туку и важен политички и меѓународноправен инструмент преку кој државите можат и да го признаат, и да го негираат постоењето на одделни национални заедници. Затоа прашањата за пописите, јазичната припадност, верската структура и етничката самоидентификација добиваат особено место во дејноста на Европските конгреси на националностите.
Аменде ги прифаќа официјалните статистички податоци како неопходна појдовна основа, но истовремено нагласува дека тие честопати ги одразуваат политичките интереси на соодветните држави. Затоа во извештаите на Конгресите официјалната статистика неретко се споредува со алтернативни податоци, меморандуми, локални извори и процени на самите национални заедници. На тој начин статистиката станува не само средство за опис, туку и поле на политички и идентитетски судир.
Овој пристап има особено значење за националните движења во Централна, Источна и Југоисточна Европа, каде што прашањето за етничката припадност честопати е предмет на остри политички спорови. Во низа случаи, самото признавање или непризнавање на одредена националност во официјалните пописи се претвора во средство за спроведување асимилациска политика. Поради тоа Европските конгреси на националностите ставаат силен акцент врз правото на слободно национално самоопределување и врз потребата националниот идентитет да го определуваат самите заедници, а не државната администрација.
Значајно место во концепцијата на Аменде има и неговата критика на асимилациските политики. Според него, државите што настојуваат да изградат национално единство преку потиснување на јазичните, културните и историските особености на различните заедници создаваат предуслови за долготрајни конфликти и меѓународна нестабилност. Во таа смисла, националностното прашање не се разгледува само како внатрешен проблем на одделни држави, туку и како фактор што непосредно влијае врз европската безбедност.
Особено значење има и сфаќањето на Аменде за прекуграничниот карактер на националните заедници. Според него, многу европски народи се поделени меѓу различни држави, а токму тоа создава трајни тензии во меѓународните односи. Поради тоа, тој ја отфрла можноста националностното прашање конечно да се реши преку територијални промени и ревизија на државните граници. Наместо тоа, става акцент врз културната автономија, меѓународните гаранции и развојот на механизми за мирен соживот.
Овие идеи извршуваат силно влијание врз повоеното европско малцинско движење. Иако Евалд Аменде умира уште во 1936 година, а Втората светска војна ја прекинува дејноста на Европските конгреси на националностите, значителен дел од нивните концепциски поставки по 1945 година ги преземаат новите европски малцински организации, меѓу кои особено место зазема Федералната унија на европските националности (ФУЕН). Благодарение на оваа идејна и организациска приемственост, концепциите на Аменде продолжуваат да влијаат и во условите на Студената војна, кога националностното прашање веќе станува составен дел од поширокото геополитичко спротивставување меѓу Истокот и Западот.
1.3. Од Европските конгреси на националностите до ФУЕН
Втората светска војна не донесува само длабоки политички и територијални промени во Европа, туку и суштинска трансформација на самото националностно прашање. Распаѓањето на меѓувоениот меѓународен поредок, крахот на Друштвото на народите и дискредитацијата на дел од дотогашните механизми за заштита на малцинствата ја доведуваат во прашање можноста националните конфликти да се решаваат преку системот на малцински договори воспоставен по Првата светска војна. Во условите на повоена Европа, прашањата поврзани со националните малцинства сè почесто се разгледуваат не само како прашање на права и идентитет, туку и како фактор што влијае врз меѓународната безбедност, политичката стабилност и геополитичкото спротивставување меѓу Истокот и Западот.
Особено значење за оваа промена има фактот што по 1945 година голем дел од европските политички елити почнуваат да ги поврзуваат меѓувоените малцински конфликти со подемот на ревизионизмот и со кризата на Версајскиот систем. Дополнително влијание има и политиката на нацистичка Германија, која активно го користи прашањето за германските малцинства во Централна и Источна Европа како средство за политички притисок, територијална ревизија и дестабилизација на соседните држави. Особено показателни во тој поглед се дејствувањето на Берлин во однос на Судетската област во Чехословачка, како и употребата на лозунгот за „заштита на германските народносни заедници“ како инструмент за оправдување на експанзионистичката политика на Третиот Рајх.
Како последица на тоа, по Втората светска војна националностното прашање сè почесто престанува да се восприема како самостоен меѓународноправен проблем и почнува да се смета за потенцијален извор на политичка нестабилност и меѓународни конфликти (Lipgens, 1985). Во такви околности почнуваат да се развиваат различни повоени федералистички и европски движења, кои ставаат акцент врз создавањето наднационални структури како средство за надминување на традиционалните конфликти меѓу европските држави.
Појавата на повоениот европски федерализам е силно условена и од разорните последици на Втората светска војна и од новата меѓународна состојба, создадена со почетокот на Студената војна. Идејата за европско обединување постепено почнува да се сфаќа не само како средство за спречување нов вооружен судир, туку и како механизам за политичка, економска и стратешка консолидација на Западна Европа пред сè поголемото влијание на Советскиот Сојуз и контролата што ја воспоставува врз Источна и делови од Средна Европа. Во такви околности се создаваат повеќе федералистички организации, меѓу кои особено место зазема Унијата на европските федералисти (UEF – Union européenne des fédéralistes), основана во 1946 година.
Уште во првите програмски документи на Унијата на европските федералисти јасно се истакнува стремежот кон создавање наднационална европска политичка структура, заснована врз ограничување на државниот суверенитет во корист на заеднички европски институции. Во документите на организацијата од крајот на четириесеттите и почетокот на педесеттите години повеќепати се нагласува дека традиционалниот систем на суверени национални држави не е способен да обезбеди мир, економска стабилност и безбедност во Европа. Особено показателни во тој поглед се материјалите поврзани со кампањата за Европски федерален пакт, во кои се бара создавање „европска политичка власт“ и воспоставување федерални институции со сопствени надлежности.
Паралелно со развојот на федералистичките движења започнува и постепеното обновување на европските организации поврзани со националностното и малцинското прашање. Токму во такви околности, на 20 ноември 1949 година, во Палатата Шајо во Париз, околу двесте учесници, тесно поврзани со идеите што стојат во основата на Советот на Европа, ја основаат Федералната унија на европските националности (ФУЕН). Новата организација настојува да продолжи дел од идејното наследство на Европските конгреси на националностите, но веќе во условите на повоена Европа, обележана од Студената војна и од создавањето на западноевропските интеграциски структури.
Во предлогот за Федерален пакт, усвоен во 1949 година, федералистите отворено истакнуваат дека економската, воената и политичката криза во Европа не може да се надмине без создавање наднационална европска власт. Документот ја нагласува потребата од ограничување на националниот суверенитет и воспоставување федерални институции способни да водат заедничка политика во областа на економијата, безбедноста и меѓународните односи. Во оваа нова средина европскиот федерализам постепено почнува да ги потиснува традиционалните меѓувоени концепции за заштита на националните малцинства преку меѓународни гаранции и билатерални договори.
И покрај тоа, меѓу Европските конгреси на националностите и повоените федералистички организации постои јасна идејна приемственост. Иако по 1945 година европските движења сè почесто го користат јазикот на федерализмот, интеграцијата и наднационалните институции, значителен дел од нивните ставови и понатаму се темелат врз меѓувоените концепции за културна автономија, заштита на идентитетот и прекуграничниот карактер на националните заедници (Hiden, 2004). Затоа повоените организации не ја напуштаат проблематиката на националностите, туку настојуваат да ја вклопат во новата политичка рамка на обединета Европа.
Оваа приемственост особено јасно се согледува во дејноста на Федералната унија на европските националности. Организацијата прифаќа значителен дел од концепциските поставки на Европските конгреси на националностите и на Евалд Аменде, вклучувајќи го сфаќањето за постоењето на трајни етнокултурни заедници што ги надминуваат државните граници, како и потребата од меѓународна заштита на нивните права (Pan, C.; Pfeil, B., 2003). Истовремено, ФУЕН започнува да дејствува во суштински поинаква политичка средина, определена од поделбата на Европа, формирањето на Источниот и Западниот блок и постепеното создавање на западноевропските интеграциски структури.
Новите меѓународни околности го менуваат и карактерот на повоената политика кон националните малцинства. Додека меѓувоените Европски конгреси на националностите настојуваат да изградат универзален модел за заштита на националните заедници, повоените организации сè почесто се принудени својата дејност да ја приспособуваат на геополитичките реалности на Студената војна. Националностното прашање постепено станува составен дел од поширокото идеолошко спротивставување меѓу Истокот и Западот, а односот кон поединечните малцински движења сè повеќе зависи од меѓународната конјунктура и од надворешнополитичките интереси на западните држави.
Особено показателно во овој поглед е местото на комунистичка Југославија во повоениот европски поредок. По конфликтот меѓу Тито и Сталин во 1948 година, Југославија постепено стекнува особено значење за западната политика како тампон-држава меѓу двата блока (Lees, 1997). Тоа неизбежно влијае и врз односот кон македонското прашање и кон организациите на македонската политичка емиграција. Во овој сложен политички контекст се развиваат контактите меѓу Македонските патриотски организации и ФУЕН во периодот 1954–1956 година. Последователниот конфликт меѓу двете организации претставува показателен пример за судирот меѓу принципите на повоената европска политика за заштита на националните заедници и геополитичките интереси наметнати од логиката на Студената војна.
Продолжува…
