Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (1)

Проф. д-р Спас Ташев

Почитувани читатели,

На симболичниот ден на Илинден започнува објавувањето на ова истражување, посветено на една малку позната страница од поновата историја на македонското прашање. Книгата се темели врз архивски документи, мемоари, периодични изданија и материјали од повеќе европски земји и Соединетите Американски Држави. Нејзината цел не е да води полемика, туку преку документите да ги прикаже настаните, идеите и меѓународните околности што ги обликувале односите меѓу Македонските патриотски организации и Федералната унија на европските националности.

Во моментот ова истражување се објавува како монографија на книжовен бугарски јазик. Истовремено подготвив негово проширено издание, кое ќе биде објавено и на македонски, англиски и руски јазик.

Верувам дека само слободното истражување, почитувањето на историските извори и отворениот научен дијалог можат да придонесат за подобро разбирање на нашето заедничко минато и за градење поголема доверба меѓу луѓето од двете страни на границата.

Спас Ташев

ВОВЕД

По Втората светска војна македонското прашање влегува во нова историска етапа, обележана со воспоставувањето на комунистички режими на Балканот, почетокот на Студената војна и создавањето на нови меѓународни механизми за заштита на човековите права и националните малцинства. Во тие околности Македонските патриотски (до 1952 година – Македонски политички) организации (МПО), основани во 1922 година по иницијатива на ВМРО и лично на Тодор Александров од бугарската емиграција од Македонија во Северна Америка, постепено прераснуваат во најзначајната организациска структура на македонските Бугари во иселеништвото. Од 1927 година МПО го издава весникот „Македонска трибуна“, кој станува главен идеолошки и информативен орган на организацијата (Трајков, В.; Митев, Т., 1995).

По Втората светска војна МПО ги зачувува своите идејни основи, но својата дејност ја приспособува на новите меѓународни околности. Покрај традиционалната заштита на бугарското население во Македонија, организацијата почнува активно да ги користи механизмите на меѓународната дипломатија, меморандумите до Организацијата на Обединетите нации (ООН), контактите со европските федералистички и малцински организации, како и новиот меѓународен јазик на човековите права и националните слободи. Во исто време МПО го проширува своето присуство и создава организации во Латинска Америка (Аргентина и Бразил), Австралија, Нов Зеланд и Европа (Белгија и Италија) (Macedonian Patriotic Organization, 2000). На тој начин започнуваат организирани напори за интернационализација на македонското прашање.

Овој процес е условен од фактот што по 1945 година Европа влегува во период на забрзано политичко и институционално преуредување. Последиците од Втората светска војна, поделбата на континентот и почетокот на Студената војна ги поставуваат човековите права, националните малцинства и меѓународната безбедност во средиштето на новиот европски политички поредок. Паралелно со тоа започнува процесот на европската интеграција, кој доведува до создавање на нови меѓународни институции, како што се Советот на Европа, Европското движење и бројни федералистички организации. Нивната цел е изградба на „обединета Европа“ заснована врз демократијата, владеењето на правото и почитувањето на основните човекови права.

Токму во оваа политичка и идеолошка средина настанува и Федералната унија на европските националности (ФУЕН), која настојува да го надгради искуството на меѓувоените Европски конгреси на националностите, поврзани со името на Евалд Аменде. Организацијата се стреми малцинското прашање да го претвори во составен дел од новата европска политичка архитектура, ставајќи акцент врз заштитата на јазичните, културните и политичките права на националните заедници. Истовремено, активноста на ФУЕН постепено се наоѓа под силното влијание на конфронтацијата меѓу Истокот и Западот и на создавањето на новите геополитички линии на поделба во Европа, што неизбежно влијае и врз односот кон националните прашања во Источна и Југоисточна Европа.

Од 1945 до 1948 година Иван Михајлов и неговите најблиски соработници престојуваат илегално во Австрија. Неколку месеци пред неговото заминување во Италија со него воспоставува контакт американскиот историчар Џејмс Ф. Кларк, кој за време на Втората светска војна раководи со Балканската секција при американската Канцеларија за стратешки служби (Office of Strategic Services – OSS), а потоа станува раководител на Балканската секција во истражувачкото одделение за Европа при Стејт департментот на САД. Нивната средба се одржува на 6 јули 1948 година во Виена. Од зачуваните белешки на Менча Крничева, која присуствува на разговорот, јасно се гледа дека за Џејмс Кларк Иван Михајлов бил неспорниот водач на ВМРО и главниот претставник на организацијата во прашањата поврзани со нејзината тогашна и идна дејност (Личен архив на Иван Михајлов).

Подоцна, во писмо до Конгресот на МПО од 1973 година, Иван Михајлов дава дополнителни објаснувања за оваа средба. Тој наведува дека Кларк на шега го поздравил со зборовите: „Како е ВМРО во Америка?“, при што под „ВМРО во Америка“ ги подразбирал Македонските патриотски организации. Михајлов објаснува: „Сакаше да каже дека идеите на МПО се исти со оние на ВМРО; само методите на дејствување се поинакви.“ (Личен архив на Иван Михајлов)

Оценката дека Македонските патриотски организации и ВМРО претставуваат носители на иста политичка традиција, и покрај различните услови во кои дејствуваат, наоѓа потврда и во подоцна декласифицираните документи на американските разузнавачки служби. Во информативен извештај на Централната разузнавачка агенција (CIA) од 1953 година, МПО е определена како „американски огранок на ВМРО“, при што се наведува дека организацискиот секретар Љубен Димитров собирал средства за поддршка на активностите на Иван Михајлов (Central Intelligence Agency, 1953-04-16).

Во друг декласифициран документ на CIA од 1954 година се наведува дека, по воспоставувањето на комунистичкиот режим во Бугарија, претставниците на левото крило на македонското движење биле интегрирани во новата власт, додека Иван Михајлов продолжил да биде сметан за нејзин противник. Во истиот документ весникот „Македонска трибуна“, кој излегувал во Соединетите Американски Држави, е определен како гласило што ги изразува ставовите на Иван Михајлов. Ова покажува дека американските аналитичари ги восприемале МПО и римскиот центар како делови од едно единствено политичко движење (Central Intelligence Agency, 1954-04-12).

Иван Михајлов и лицата што го придружувале ја напуштаат американската окупациска зона во Австрија ноќта меѓу 3 и 4 октомври 1948 година, пеш преминуваат во Италија и се населуваат во Рим (Личен архив на Иван Михајлов). Италијанската престолнина постепено се претвора во главен политички центар на македонското ослободително движење, кое развива интензивна меѓународна активност во условите на повоена Европа и Студената војна.

Станува збор за претставници на раководните кругови на ВМРО и на македонските организации што легално дејствувале во Бугарија до 1944 година. По воспоставувањето на комунистичкиот режим тие ја пренесуваат дејноста на македонското ослободително движење во емиграција. Во своите јавни настапи тие се претставуваат како претставници на „народноослободителното движење“. (1) (Македонска трибуна, 1972-05-25) Во меморандумите испраќани до ООН и до други меѓународни организации, во кои се бара ефикасна заштита на човековите права на Бугарите во Македонија, покрај потписот на Иван Михајлов секогаш стои појаснувањето дека тој го претставува „македонското ослободително движење во поробена Македонија“ или дека е негов водач (Македонска трибуна, 1969-04-17; 1976-07-01).

Покрај традиционалниот орган на Македонските патриотски организации – весникот „Македонска трибуна“, кој излегува на бугарски јазик во САД, по доаѓањето на Иван Михајлов во Рим во одделни периоди почнува да излегува и весникот „Независима Македония“, исто така на бугарски јазик. Според сопствените белешки на Иван Михајлов, уште од 1947 година неговите статии сочинуваат приближно половина од сите објавени материјали во „Македонска трибуна“, што сведочи за неговото пресудно влијание врз идејната линија на весникот (Личен архив на Иван Михајлов).

Од 1954 година во Рим започнува да излегува и весникот „Macedonia“, објавуван на англиски, француски, германски и италијански јазик. Изданието се определува како орган на Македонските политички организации во САД и Канада, но има и редакциска адреса во Рим, што јасно ја покажува поврзаноста меѓу северноамериканските структури на МПО и европскиот центар на македонската политичка емиграција. Весникот е наменет првенствено за западните политички, академски и општествени кругови. Во своите белешки Иван Михајлов наведува дека лично го уредувал „Macedonia“ и дека весникот бил добро прифатен во пријателските емигрантски средини (Личен архив на Иван Михајлов).

Подоцна, во Сент Луис (САД), почнува да излегува и списанието „Balkania“ на англиски јазик. Преку овие изданија македонското прашање им било претставувано на западните политички, академски и општествени кругови низ призмата на антикомунизмот, човековите права, националното самоопределување и заштитата на потиснатите народности.

На тој начин македонското движење постепено преминува од традиционалната револуционерна и националноослободителна реторика кон активно учество во повоените меѓународни мрежи посветени на човековите права, заштитата на малцинствата и европскиот федерализам. Овој развој претставува значајна промена во стратегијата на македонската емиграција, која настојува да обезбеди меѓународен легитимитет преку новите повоени институции и организации.

Особено место во оваа дејност има учеството на МПО во Федералната унија на европските националности (ФУЕН) во периодот 1954–1956 година. Оваа епизода претставува значаен, но во голема мера неистражен аспект од историјата на македонското ослободително движење по Втората светска војна, како и од историјата на европските малцински организации во епохата на Студената војна.

Хронолошките рамки на ова истражување не се избрани формално, туку произлегуваат од развојот на самиот истражуван процес. Почетната година, 1949, го означува создавањето на Федералната унија на европските националности и почетокот на нова етапа во повоената европска политика кон националните заедници. Крајната година, 1956, се совпаѓа со конечното прекинување на односите меѓу МПО и ФУЕН, со што завршува првиот и единствен период на непосредна институционална соработка меѓу македонското ослободително движење и оваа европска организација. Иако во одделни случаи се користени и постари или понови документи за поцелосно осветлување на историскиот контекст и последиците од разгледуваните настани, главниот аналитички фокус останува насочен кон периодот 1949–1956 година.

Во постојната научна литература ова прашање е обработено само фрагментарно. Во општите истражувања за историјата на ФУЕН, учеството на македонската емиграција се споменува само попатно, без да биде анализирана неговата политичка, идентитетска и меѓународноправна суштина. Особено показателен во овој поглед е трудот на Јирген Кил, кој единствено наведува дека во 1954 година ФУЕН „воспоставува контакти со емигрантски организации на Македонци“ како дел од политиката на организацијата кон егзилските движења од Источна Европа (Kühl, 2006).

Авторот воопшто не ја анализира природата на конфликтот што настанал меѓу МПО и ФУЕН, ниту посочува дека споменатите „Македонци“ всушност биле македонски Бугари и македонски Аромани, кои не само што не се идентификувале со „македонска народност“, туку јавно изјавувале дека обидите за нејзиното наметнување претставуваат дел од југословенската политика на денационализација на традиционално најбројната народност во Македонија во тој период – Бугарите.

Всушност, станува збор за првиот јасно изразен конфликт во рамките на ФУЕН, кој далеку ги надминува организациските несогласувања и го отвора прашањето за односот меѓу прокламираните принципи на европската политика кон националните малцинства и конкретните надворешнополитички реалности на Студената војна. Токму во овие околности можат да се препознаат раните појави на тенденцијата националното прашање (во тогашната терминологија – народносното прашање) да се потчини на пошироки геополитички интереси, како и првите знаци на недоверба во способноста на новите европски институции доследно да ги бранат принципите што самите ги прокламираат.

Практично, во достапната научна литература недостига истражување за:

причините за приклучувањето на МПО кон ФУЕН;
местото на македонското прашање во политиката на ФУЕН;
појавата на спорот во Европа околу поимот „македонска народност“;
спротивставувањето меѓу бугарската идентитетска позиција на МПО и југословенскиот концепт за посебна „македонска нација“;
влијанието на Студената војна врз политиката на ФУЕН кон националните прашања во Југоисточна Европа.

Настојната монографија има цел да ја пополни оваа празнина преку првото сеопфатно истражување на односите меѓу МПО и ФУЕН, засновано врз широк корпус архивски, периодични и документарни извори, од кои значителен дел за првпат се воведуваат во научен оптек.

Предмет на ова истражување се односите меѓу Иван Михајлов и Македонските патриотски организации, од една страна, и Федералната унија на европските националности (ФУЕН), од друга, во контекст на повоената европска политика кон националните малцинства и федералистичките идеи. Негов фокус се меѓународните, идентитетските, статистичко-демографските и политичките аспекти на учеството на македонската емиграција во европските малцински структури во периодот на раната Студена војна.

Монографијата има изразен интердисциплинарен карактер, но по својата суштина претставува истражување од областа на етнодемографијата. Во средиштето на анализата се наоѓа заемното дејство меѓу етничкиот идентитет, статистичкото претставување на населението и меѓународниот легитимитет на националните заедници. Поради тоа историските настани, политичките процеси и меѓународните односи се разгледуваат пред сè во онаа мера во која влијаат врз формирањето, претставувањето и заштитата на етнодемографските карактеристики на бугарското население во Македонија.

Основната цел на монографијата е да го проследи местото на македонското прашање во развојот на повоените европски малцински и федералистички организации, како и да ги анализира противречностите меѓу принципите на националното самоопределување, заштитата на малцинствата и геополитичката логика на Студената војна.

За остварување на оваа цел се поставени следните основни истражувачки задачи:

да се реконструира учеството на МПО во ФУЕН;
да се анализираат ставовите на ФУЕН за националното прашање;
да се проследи развивањето на спорот околу поимот „македонска народност“;
да се разјасни влијанието на југословенската политика и меѓународните околности врз позициите на ФУЕН;
да се истражи улогата на статистичките и идентитетските аргументи во меѓународното претставување на македонското прашање.

Ова истражување има цел токму да ги анализира овие процеси, ставајќи акцент врз нивните меѓународни, идентитетски и статистичко-демографски аспекти. Посебно внимание се посветува на начинот на кој МПО го користи меѓународниот јазик на малцинските права, човековите права и националното самоопределување во настојувањето да го легитимира македонското прашање пред западната јавност и меѓународните институции.

Актуелноста на разгледуваниот проблем не произлегува само од недостигот на специјализирано историско истражување за односите меѓу МПО и ФУЕН. Таа се должи и на фактот што прашањата за националниот идентитет, статистичкото претставување на населението и улогата на меѓународните организации и денес остануваат предмет на политички спорови во процесот на европската интеграција. Обидот на МПО да го постави прашањето за правата на македонските Бугари пред една европска организација за национални малцинства покажува колку тешко принципите на националното самоопределување се усогласуваат со геополитичките интереси на епохата. Поради тоа односите меѓу МПО и ФУЕН не претставуваат само историска епизода, туку и показателен пример за заемното дејство меѓу малцинската политика, меѓународниот легитимитет и надворешнополитичките интереси.

Методолошки, истражувањето ги обединува методите на историската анализа, историјата на меѓународните односи, студиите за национализмот и малцинските политики, како и елементите на статистичко-демографската анализа. Особено внимание се посветува на начинот на кој меѓународните организации, политичките движења и државните институции ги користат поимите „народност“, „национален идентитет“ и „самоопределување“ во услови на повоената европска политичка трансформација.

Иако монографијата го разгледува македонското прашање во неговата целина, главното внимание е насочено кон Вардарска Македонија. Тоа произлегува и од карактерот на односите меѓу МПО и ФУЕН, и од расположливата изворна база, која е сосредоточена пред сè врз политиката на југословенската држава и положбата на бугарското население во нејзините граници. Значителен дел од користените документи, меморандуми, публикации и меѓународни расправи се однесуваат токму на југословенскиот дел на Македонија. Поради тоа процесите во Егејска Македонија се разгледуваат само во онаа мера во која се неопходни за разбирање на поширокиот историски контекст.

Истражувањето ја разгледува и идејната и организациската приемственост меѓу Европските конгреси на националностите од меѓувоениот период и повоената Федерална унија на европските националности (ФУЕН). Во таа смисла особено значење има концепцијата на Евалд Аменде за „трајните национално-културни заедници“, како и неговиот пристап кон статистичкото и меѓународноправното аргументирање на народносното прашање.

Основната изворна база опфаќа публикации на МПО и весникот „Македонска трибуна“, меморандуми упатени до меѓународни институции, документи и публикации на ФУЕН, материјали од меѓународниот печат, како и програмски текстови поврзани со развојот на европското малцинско движење. Особено место заземаат документите што се однесуваат на учеството на македонската емиграција на конгресите на ФУЕН во периодот 1954–1956 година, како и материјалите што го документираат подоцнежниот конфликт меѓу организацијата и МПО. Од особено значење за ова истражување се и публикациите во весникот „Macedonia“, преку кои римскиот центар на македонската емиграција настојува да го претстави македонското прашање пред западната јавност на англиски, француски, германски и италијански јазик.

Во текот на истражувањето беа пронајдени и бројни странски публикации поврзани со македонското прашање и дејноста на македонската емиграција во периодот пред и за време на соработката меѓу МПО и ФУЕН. Тие потекнуваат главно од западноевропскиот печат и од изданија на христијански, емигрантски и општествено-политички кругови. Ова истражување не претендира на исцрпност во однос на нивниот број и опфат. Овие материјали се користени пред сè како илустрација за начинот на кој македонските Бугари и македонското прашање биле восприемани надвор од Балканот, како и за следење на нивното место во меѓународниот јавен и политички дискурс во првите децении на Студената војна.

Пристапот до значителен дел од овие извори и денес останува отежнат за истражувачите. Во Националната библиотека „Св. Св. Кирил и Методиј“ во Софија се чуваат само поединечни броеви на „Македонска трибуна“, при што за некои периоди недостигаат цели годишни серии. За време на моите посети во 1998 и 1999 година на 77. и 78. Конгрес на МПО, одржани во Синсинати и Торонто, успеав да набавам дел од овие недостасувачки броеви, а подоцна добив и електронски копии од Библиотеката на Конгресот на Соединетите Американски Држави.

Уште посложен се покажа пристапот до весникот „Macedonia“, кој недостасуваше во фондовите на Националната библиотека „Св. Св. Кирил и Методиј“. Во архивата на Иван Михајлов во Рим беа сочувани три целосни годишта на изданието.

Изразувам искрена благодарност до г-ѓа Вида Боева-Попова од Охрид – долгогодишен личен и политички соработник на Иван Михајлов – која ми го стави на располагање ова уникатно издание. По неговата обработка и дигитализација, со нејзина согласност, комплетното годиште на весникот „Macedonia“ го подарив на Националната библиотека „Св. Св. Кирил и Методиј“. Во исто време, нејзините стручни консултации, лични сведоштва и документите од архивата на Иван Михајлов значително придонесоа за разјаснувањето на низа важни моменти од односите меѓу Македонските патриотски организации и Федералната унија на европските националности (ФУЕН).

Настојната монографија реконструира еден речиси неистражен период од историјата на македонското прашање и покажува дека спорот меѓу МПО и ФУЕН далеку ги надминува рамките на односите меѓу една емигрантска организација и една европска организација на националните малцинства. Тој сведочи дека уште во првите години на Студената војна прашањата за националниот идентитет, статистичкото претставување на населението и меѓународниот легитимитет стануваат суштински елемент во дејноста на европските малцински организации и сè поцврсто се испреплетуваат со геополитичките интереси на епохата.

Продолжува…

Белешка

(1) Во разгледуваниот период улогата на МПО и на Иван Михајлов како единствени претставници на македонското ослободително движење практично не била оспорувана од други емигрантски организации. Иако во Соединетите Американски Држави и Австралија постоеле организации на иселеници од Македонија поврзани со комунистичките партии и со политиката на Бугарската комунистичка партија (БКП), тие го користеле книжевниот бугарски јазик и, по конфликтот меѓу Сталин и Тито во 1948 година, зазеле антијугословенски позиции.

Создавањето на самостојни македонистички организации под југословенско влијание во иселеништвото започнува подоцна. Првото списание со македонистичка ориентација, издавано под југословенска контрола, почнува да излегува во Торонто во 1961 година, а во 1962 година таму е основана и првата македонистичка црква „Св. Климент Охридски“.