Првиот српски режим во Македонија

//

Анализа на БГНЕС

Првиот српски режим во Македонија го опфаќа периодот од избувнувањето на Првата балканска војна до почетокот на есента 1915 година, кога во текот на Првата светска војна бугарската војска ја ослободува Вардарска Македонија. За да ги разбереме причините зошто Србите толку брутално се однесуваат кон Бугарите во Македонија, мора да се свртиме кон корените на српскиот шовинизам, кој настанал во средината на 19 век.

Српската освојувачка политика кон бугарските земји во Македонија е оправдана во програмот „Начертаније“ на Илија Гарашанин, кој предвидува дека Словените на Балканот еден ден ќе бидат совладани и ставени под власта на Србија. Лансирана во 1840-тите, оваа идеја, која во тоа време изгледала тешко остварлива, била доследно следена од Белград.

Во втората половина на 19 век Србија започнала отворено да интервенира во преродбеничките процеси на бугарскиот народ во Македонија, создавајќи го културно-просветното друштво „Св. Сава“. Сфаќајќи дека бугарската идеја пуштила длабоки корени во Македонија и не можејќи да и се спротивстават преку српската идеја, идеолозите на српскиот шовинизам како Стојан Новаковиќ, Јован Цвииќ и Александар Белиќ ги поставиле темелите на она што подоцна ќе се обликува како македонизам. Идејата е дека словенското население во Македонија не е ниту бугарско ниту српско. Целта е да се одвои од бугарските корени за во подоцнежна фаза да биде полесно асимилирано од Србите.

Српските аспирации во овој период не постигнале речиси никаков успех. Преродбеничките процеси на бугарскиот народ во Македонија се во подем, особено по 90-тите години на 19 век, кога 7 бугарски епархии биле признати од османлиските власти во Македонија и се потврдил статусот на бугарските училишта и културното дело. Најголемиот успех на бугарската национална кауза е создавањето на ВМОРО, организација која се бори за национално ослободување.

Неуспехот на Илинденско-Преображенското востание, несогласувањата и организациската криза во ВМОРО по востанието, почетокот на српската и грчката вооружена пропаганда во Македонија, кои дејствуваат со поддршка на турските власти против бугарското население и неговата револуционерна организација, всушност се едни од главните фактори ВМОРО и населението во Македонија со ентузијазам да ја прифатат идејата националното ослободување да се реализира преку војна против Турција.

Втората деценија на 20 век е заситена со значајни настани кои ја промениле судбината на балканските народи и го создале „барутниот погреб“ на Европа на Балканскиот Полуостров. Младите балкански држави – Бугарија, Грција и Србија, кои во тоа време се стремат да го завршат процесот на нивната национална градба, го создаваат Балканскиот сојуз, со цел да ја елиминираат турската власт на Балканот. Главниот столб на Балканскиот сојуз е Бугарија, која преку договорите за сојуз со Србија и Грција го презема најголемиот воен товар, испраќајќи ја својата војска во главниот борбен театар – Тракискиот фронт, каде што се наоѓаат најсилните турски тврдини и главните силите на Отоманската империја. Бугарија ги прави најголемите компромиси со своите национални интереси. Официјалните бугарски фактори се откажаа од двата главни, важни принципи, кои цврсто и убедливо се почитуваа до 1911 година, а имено неделивоста на Македонија и автономијата на Македонија и Одринско.

Така, според договорот за сојуз со Србија, Македонија е поделена на „спорна“ и „неспорна“ зона, а оперативните планови предвидуваат главно српски војници да дејствуваат по долината на реката Вардар.

Во Балканската војна која избила на 5 октомври 1912 година учествувале четите, вооружената милиција на ВМОРО и целото бугарско население кои им пружале сеопфатна помош на сојузничките трупи. Вкупно околу 80 илјади македонски Бугари учествувале со оружје во рака во Балканската војна.

Многу брзо по избувнувањето на Балканската војна, Вардарска Македонија паѓа под српска чизма. Српските трупи заземаат не само спорната област, туку и поголем дел од неспорната област. „Што сме узели, наше је“ – пишувале тогаш српските весници, а постапките на српските политичари и уште повеќе на војската во Македонија укажуваат дека Србија нема да го почитува потпишаниот договор. Во мај 1913 година, Никола Пашиќ во Собранието изјавил дека српско-бугарскиот договор е ревидиран поради текот на настаните, а српскиот ополномоштен министер во Бугарија Спалајковиќ изјавил: „Нема да ја напуштиме Македонија, подготвени сме да се бориме“.

На 19 мај 1913 година, само два дена по потпишувањето на Лондонскиот мировен договор, со кој завршила војната против Турција, бил објавен српско-грчкиот договор насочен против Бугарија. Меѓутоа, сојузниците вешто и систематски ја испровоцирале Бугарија да влезе во нова војна.

Српскиот шовинизам се манифестирал уште во првите денови. Србите ги уапсиле и ги протерале локалните бугарски водачи, учители и свештеници.



Случајот во Скопје е илустративен. На 13 октомври месното население излегло да ги пречека српските чети, надевајќи се дека Бугарите ќе дојдат многу брзо по нив. Српските офицери прашуваат каде се Србите и српските знамиња. Добиваат одговор дека во Скопје нема бидејќи во градот живеат Бугари. Србите на лице место ги уништиле бугарските знамиња, а целокупното население на чело со митрополитот Неофит побегнало. Претставникот на ВМРО Коста Ципушев отишол кај српскиот командант да изрази протест поради малтретирањето на бугарското население. Србинот одговорил дека Скопје и областа со договор и се дадени на Србија. Тој го покажува документот, од кој се гледа дека не само Скопје, туку и Тетово, Дебар и други градови спаѓаат во оваа спорна област, за чија иднина треба да одлучи рускиот цар – дали треба да биде бугарска или српска. Ципушев се противи на тоа, бидејќи во Скопје нема Срби, се е бугарско. Командантот изјавува дека ВМРО е најопасната организација за Србите и им дава 24 часа да ја напуштат Македонија. Ципушев заминал за Солун, каде на Тодор Александров и на ЦК на ВМРО им презентирал детали за договорот и за тоа што се случило во Скопје. Сфаќајќи ја тежината на целата ситуација, Тодор Александров ги прегрупирал силите на ВМРО за да не дозволи очај кај Бугарите во Македонија и да чека да дојдат поповолни времиња.

За тоа време Србите постојано ги прогонувале и уништувале бугарските културни институции и нивните претставници. Познат е случајот во Куманово каде граѓаните биле принудувани да се „идентификуваат“ како Срби, во спротивно ќе бидат убиени. Овој грозен инцидент е добро опишан во Карнегиевата анкета.

Варварскиот режим на Србите станува очигледен уште од првите денови на војната. Најпознат е случајот со шамарот што српскиот престолонаследник Александар Караѓорѓевиќ го удира на 7-годишното девојче Васка Зојчева, бидејќи не го добил одговорот што го сакал, а имено дека таа е Србинка. Овој чин се смета за почеток на масовните репресии врз Бугарите низ цела Македонија, бидејќи тие не сакаа да се потчинат.

Крајно трагична е судбината на Атанас Лутвиев, кој бил поканет од Србите да ги прослави нивните победи. Таму кренал наздравица за бугарската војска и бугарскиот цар, навлекувајќи го нивниот гнев. Љутвиев бил запален жив. Овој инцидент имал голем меѓународен одзив, за случајот не се пишувало само во Бугарија поради тогашните сојузнички односи.

Бугарите во Македонија разбрале дека се нашле под полоша, погрда и поварварска власт од турската. Од цела Македонија се испраќаат писма до царот, владата, егзархот и главната команда на бугарската војска. Тие велат дека Србите не се однесуваат како сојузници туку како сурови окупатори.

Сета оваа тензија се прелеала во Меѓусојузничката војна, која Бугарија ја загуби без да биде поразена на фронтот. По што нашата земја била ограбена на најгрозен начин со помош на Букурешкиот договор. И веќе вториот ден по неговото потпишување, ВМРО решава да пружи отпор. Одлучено е на Србите да не им се даде ни минута мир за да се воспостават во Македонија. Тоа довело до избувнување на Охридско-дебарското востание во септември 1913 година.

Востанието станало главен чин на бугарскиот отпор против српското угнетување. Ги обединува Бугарите и Албанците и трае од 7 до 20 септември. Веќе во првите денови од востанието Бугарите успеале да запленат цел српски полк со офицерите и артилеријата, да го ослободат Охрид и да воспостават бугарска влада на чело со Лев Огненов. За да се справат, Србите мобилизирале 100.000 армија, а на помош дошла и националистичката организација „Црна рака“. Биле извршени многу ѕверства – цели бугарски преродбенички семејства биле истерани или убиени. Околу 30 илјади Бугари се принудени да ги напуштат родните места.

По задушувањето на востанието, ВМРО одлучува привремено да ги прекине своите четнички активности за да продолжи со нова сила во 1914 година. Потоа започнува нова ера во народноослободителните борби на Бугарите од Вардарска Македонија.

За време на првиот српски режим во Македонија биле протерани 1.500 учители, 880 свештеници, митрополити и нивните намесници. Семејствата на револуционерите биле прогонувани и масакрирани. Според Кирил Прличев, во овој период биле убиени над 15 илјади луѓе.



Претходна статија

До кога бугарски професори, ќе пропагандираат македонистички тези?

Следна статија

(Видео) Пендаровски избега од бугарските медиуми

Најново од Анализи & Коментари