Репресиите врз д-р Асен Татарчев

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев/ Труд

Тој беше меѓу првите кои беа уапсени без судење и казна од страна на повратената југословенска власт во Вардарска Македонија во есента 1944 година.
Добива смртна пресуда, која подоцна е заменета со 20 години затвор.

Асен Татарчев е уште еден истакнат претставник од родот на Татарчеви од Ресен. Неговата општокорисна дејност до 1941 година била релативно добро позната на бугарската јавност. За време на Првата светска војна бил доброволец, воен лекар во бугарската војска. Подоцна специјализирал акушерство и гинекологија во Женева, а во 1922 година се вратил во родниот град. Таму ја поддржува револуционерната дејност на ВМОРО, но во 1927 година бил откриен и уапсен. Лежи 4 години затвор, оглувува од тортура со едното уво и губи две ребра. Во 1932 година Асен Татарчев со неговата сопруга, Швајцарката Марта Татарчева и нивните две деца успеале да ја напуштат Југославија. Истата година поднесуваат петиција до Друштвото на народите, во која го откриваат систематското уништување на бугарштината во Македонија, а следната година учествуваат на Големиот македонски собор. Пресвртните случувања од есента 1944 година го затекнуваат во татковината, каде што работи како лекар. Поради спуштањето на железната завеса, овој период од неговиот живот е релативно непознат во Бугарија и Северна Македонија.
Обраќање на Марта Татарчева до Големиот македонски собор: Швајцарка по раѓање, мојата судбина се поврза со македонски Бугарин. Во Ресен живеев седум години и таму, како и на другите мои обиколки низ Македонија, се уверив дека таму живеат Бугари. Ова може да го негираат само луѓе кои не сакаат да ја видат вистината.

Иако д-р Асен Татарчев не го одобрува влегувањето на Бугарија во Тројниот пакт, тој беше меѓу првите што беше уапсен без судење и осуден од југословенската власт која се врати во Вардарска Македонија есента 1944 година. Тоа предизвика големо незадоволство кај населението, принудувајќи ги комунистичките управители да го амнестираат во август 1945 година, заедно со 441 затвореници, од кои многумина беа осудени според Законот за заштита на македонската национална чест. По тој повод, македонските патриотски организации на 20 септември 1945 година изјавуваат: „Сите нѐ радува фактот, што овој син посветен на Македонија беше амнестиран. На Македонија и требаат такви синови и тие мора да живеат, за секогаш да ѝ бидат корисни“.
Но, Асен Татарчев не може да остане рамнодушен на репресиите врз населението, поради што се приклучил на нелегалниот отпор против македонизмот. Неговата група во која членувале Владимир Туџаров, Христо Светиев, Константин Робев, Христо Ризов, Тома Гигов и други, е откриена и на 1 јули 1946 година Асен Татарчев бил осуден на смрт, која подоцна е заменета со 20 години затвор, од коишто дел ги лежи во затворот Идризово. Мачењата на коишто е подложен во тоа време се раскажани од него самиот во октомври 1967 година, кога ги посетил активистите на МПО во Торонто. Неговите зборови ги снимила Вида Боева, лична соработничка на Иван Михаилов, и нејзиниот сопруг Антон Попов:

„Ме ставија во самица без воздух, без облека, без светлина; дишев свиткан под вратата на прагот. Десет дена подоцна ме изведоа од ќелијата и ме однесоа во просторијата каде што ги мачеа затворениците. Таму ужасно тепаа и за да не се слуша пуштаат турски грамофонски плочи… Насилниците дојдоа во затворот, ми ги кренаа нозете и ми ставија дрво под нозете. Извадија ланци од големи автомобилски гуми за снег. Ме удрија пет-шест пати и нозете ми се вкочанија; донесоа леген со вода за да не останат траги. Потоа почнаа да ме тепаат насекаде. Не можев да одам, ползев … Три месеци од моите нозе течеше крв и гној. Земав валкани весници од тоалетите и ги завиткував нозете. Судењето започна. Јас не можев да одам“.

Асен Татарчев во своите спомени раскажува и за трагичната судбина на Георги Карев, брат на Никола Карев – претседател на Крушевската Република, која траела неколку дена во 1903 година. Го открива и неговиот физички убиец: „Братот на Никола Карев беше со мене во ќелијата, а потоа до мојата ќелија. Го осудија на 5 години затвор поради учество во некакво убиство. Тој работеше околу печката за тули, а јас бев тулаџија.

Ах, ќе ме изедат комунистите, вели Георги.

Вечерта доаѓа Злате Билјановски, голем авторитет во Извршниот совет на партијата, кaсап, доцна меѓу 24 и 25 април, го става Георги во самица и го задавува. Утредента доаѓа синот на Георги да му донесе облека на татко му, затоа што ќе го пуштат. И наместо жив, го зема татко му убиен“.
Во 1951 година Асен Татарчев е помилуван и испратен во Прилеп, а во 1953 година заминува во Гостивар, каде што основа гинеколошки одделенија. Во 1963 година се преселил во Куманово. Поради бугарската самосвест и огромната популарност што ја ужива, постојано е следен.
Интересен податок од животот на Асен Татарчев е дека негов адвокат е многу контроверзниот Димитар Митрев – роден и израснат како Бугарин, но станувајќи комунист, ги прифатил идеите на Коминтерната, почнал да му служи на македонизмот и направил брза кариера во Македонската академија на науките и уметностите во Скопје. Димитар Митрев, пак, во моменти на душевна искреност ги признава објективните факти поврзани со Македонија. Пред југословенските власти да му дозволат на д-р Асен Татарчев да замине за Канада, тој го повикал на разговор за да му ги покаже објавените спомени на Иван Михајлов. Повторно на една ваква средба Д. Митрев споделува:

„Асен, каде и да се осврнам во странската литература, славистика и историја кај туѓите народи, секогаш наидувам на бугарско, што се однесува до македонските Словени. Тоа, должен сум да го признаам пред тебе“. Овие откритија беа објавени дури во 1977 година во весникот „Македонска трибина“ и ја откриваат внатрешната драма на политичката елита во Скопје.

Една од мечтите на Асен Татарчев е да може повторно да разговара со Иван Михајлов. Затоа, кога се сретнува со Вида Боева и Антон Попов, тие телефонски го поврзале со „Радко“, како што е еден од псевдонимите на Ив. Михајлов. Овој момент Вида Боева го опишува вака: „Се радуваше како дете кога ја зедовме телефонската слушалка и од другата страна се јавија Иван Михајлов и Асен Аврамов. Се расплака од возбуда. Сликата беше трогателна. Во разговор со Радко, Асен Татарчев го информирал дека тајно ги пренел од Македонија, со ризик повторно да заврши во затвор, ракописите на д-р Христо Татарчев, основачот на ВМРО, брат на неговиот татко, напишани за борбата за слободата на Македонија“.

Спасувањето на ракописите на Христо Татарчев е другата голема заслуга на неговиот внук Асен. Во есента 1944 година, двајцата ги сокриле овие вредни сведоштва на таванот од нивната куќа во Ресен. Асен ги чува како очи и покрај жестоката тортура во затворот, не го издава нивното постоење. Затоа, во 1967 година тајно ги извезува во Канада за да му ги предаде на Иван Михајлов. Пред неколку години тие се врачени од В. Боева на поранешниот бугарски привремен премиер Марин Рајков, за да бидат уште едно сведоштво за одбрана на вистината.

Асен Татарчев умира во Куманово на 9 август 1970 година под неразјаснети околности. По повод неговата смрт, Иван Михајлов на 1 октомври објавува статија во која вели дека „секој свесен Бугарин треба барем една минута да се сосредоточи на веста за смртта на Асен Татарчев за да добие храброст преку неговото име… Покојниот доктор Асен Татарчев беше човек со широко срце; со челична бугарска свест; со борбен дух; непоколеблив во своите убедувања.
Неговото име тежеше колку што тежи името на неговата семејната традиција, можеби и повеќе, преку неговите лични страдања и покажаната мажественост во заштита на бугарштината. Слава на Асен Татарчев, чие име останува запишано во историјата на македонското ослободително движење“. Бидејќи денеска во Скопје систематски се менува бугарскиот идентитет на репресираните во тој период во Титова Југославија, актуелни се зборовите на Асен Татарчев за време на судењето, со кои тој самиот одредува каков е:

„- Го познаваш ли Ванчо Михајлов?