Скелетот покриен со свила со златни нишки е откриен на островот Св. Ахил – што докажува дека му припаѓа на царот Самоил?

Проф. д-р Георги Николов/24 часа

Византиската воена операција во летото 1014 година во теснината меѓу планините Беласица и Огражден, кај тврдината „Клуч“, го означила почетокот на крајот за царот Самоил (997–1014). Бугарската војска, концентрирана во Струмичкото Поле, на околу 10–15 километри западно од „Клуч“, на 29 или 30 јули 1014 година влегла во битка со византиските одреди, но била поразена. Многумина загинале, а уште поголем број биле заробени. Цар Самоил морал да се спасува со бегство. Тој бил на околу 70-годишна возраст и, природно, не бил доволно брз и подвижен. Неговиот син, бугарскиот престолонаследник Гаврил-Роман Радомир, го качил Самоил на својот коњ и го одвел во тврдината „Прилеп“. Огромниот број заробени Бугари, кои го попречувале брзото движење на Ромеите, бил подложен на брутално осакатување – 15 илјади луѓе биле ослепени. Од нив биле оставени 150 лица со по едно око, за да ги водат останатите.

Според византискиот хроничар Јован Скилица, кога Самуил ги видел осакатените војници, доживеал срцев удар и на 6 октомври починал. Друг византиски историчар – Михаил Аталијат – го наведува и местото на неговата смрт: „Нивниот предводник (на Бугарите – заб. ред.) Самоил избегал исплашен и умрел на мочурливиот остров Преспа“.

Во 60-тите години, за време на археолошките ископувања во базиликата „Св. Ахил“ на островот Св. Ахил во Малото Преспанско Езеро, грчкиот научник Николаос Муцопулос (1927–2019) открил четири гроба, кои условно ги означил со грчки букви. Погребаните биле положени во камени саркофази.

Во првиот саркофаг (А) недостасуваат скелетни останки; во вториот (В) има само расфрлани скелетни останки, односно овие два гроба биле ограбени (и осквернавени) уште во средниот век. Последниот гроб во јужниот кораб на Преспанската базилика бил направен набрзина и според својата градба заостанува зад специјално подготвените први три саркофази. Во него бил откриен голем број коскен материјал – очигледно останки од повеќе од еден човек.

Несомнено, најинтересен е третиот гроб (C), кој бил зачуван недопрен. Во него бил откриен машки скелет, покриен со скапа свилена ткаенина, со остатоци од златни нишки. По реставрацијата биле утврдени кружни медалјони со претстави на птици (папагали), застанати врз свиткани гранки во форма на венци.

На левата рака на покојникот биле пронајдени фрагменти од плетен оклоп. Левата рака под лактот (левата подлактица) за време на животот била скршена и зараснала неправилно. Најверојатно, третиот гроб (C) ги содржел посмртните останки на цар Самуол. Тој бил специјално засводен. Може да се претпостави дека уште за време на својот живот бугарскиот владетел го подготвил саркофагот за своето последно почивалиште.

Наведените детали можат да се поврзат со податоците од историските извори за Самоил. Познато е дека во битката кај реката Сперхеј (996) тој и неговиот син Гаврил-Роман биле тешко ранети. Се чини дека тогаш, за да се заштити од удар во главата, Самуил ја кренал левата рака и добил скршеница во пределот меѓу лактот и зглобот. Коските се единственото непосредно сведоштво за полот, висината и возраста на погребаниот човек.

Откритието на Муцопулос било направено во време кога во Грција владеела воената хунта (1967–1974). За грчкиот научник, јавно да ја изнесе својата теза дека го открил гробот на бугарскиот цар Самоил, било еднакво на самоубиство. Поради тоа, неговата публикација – труд во три тома – за ископувањата била објавена многу подоцна, во 1989 година. Дел од неа е преведен на бугарски јазик и објавен во неговата книга „Базиликата ‘Свети Ахил’. Еден историски споменик – светилиште“ (2007).

Муцопулос заслужено добил повеќе бугарски научни признанија – почесен доктор на Пловдивскиот универзитет „Паисиј Хилендарски“ (2010) и на Великотрновскиот универзитет (2014). Во своите говори и изјави за медиумите тој ја изразил својата желба коските на цар Самоил да ѝ бидат предадени на Бугарија.

Во моментов, коските од гробовите се чуваат во Музејот на византиската култура во Солун.