Случајот „Дака“ ја осветли мрежата на Белград и Москва во Северна Македонија

Анализа на БГНЕС

Фигурата на Миодраг Давидовиќ – „Дака“ го потресе политичкиот терен во Северна Македонија, пишува БГНЕС. Повод се тврдењата дека фирма поврзана со него е вклучена во државните планови за енергетски објекти, што предизвика остра размена на обвинувања меѓу власта и опозицијата во Скопје. Но случајот далеку не се исцрпува со една фирма и еден проект. Тој отвора пошироко прашање за мрежите на влијание што се движат меѓу бизнисот, политиката, црквата и геополитиката во регионот.

Давидовиќ не е случаен претприемач, туку една од најконтроверзните фигури во Црна Гора и Западниот Балкан. Неговото име со години се поврзува истовремено со голем бизнис, политичко влијание, црковни мрежи и тешка корупција, сомнителни зделки и задкулисни зависности.

Роден е во 1957 година во Никшиќ. Неговиот професионален пат започнува во големиот челичарски комбинат во градот, едно од клучните индустриски претпријатија во Црна Гора, каде што околу 12 години работи како економист и финансиски менаџер. Во 1992 година ја основа семејната компанија „Neksan“, преку која навлегува во трговијата со нафтени деривати, градежништвото, недвижностите и производството на алкохолни пијалаци, а неговата дејност постепено се проширува во Црна Гора, Србија и Република Српска.

Подоцна неговото име повторно се поврзува со комбинатот во Никшиќ, овојпат во контекст на учество во управувањето и обиди за обновување на производството по војните во поранешна Југославија, започнати од режимот на Слободан Милошевиќ. Уште во 90-тите години, сепак, профилот на Давидовиќ излегува надвор од рамките на бизнисот. Тој бил началник на Центарот за безбедност во Никшиќ и министер во владата на т.н. Српска автономна област Херцеговина, воено-политичка структура од времето на српската агресија на територијата на поранешна Југославија и особено во Босна и Херцеговина.

По 2000 година Давидовиќ долго време останува во сенка како финансиер на опозициски кругови во Црна Гора. Се поврзува со поддршка за просрпскиот Демократски фронт и други движења против партијата на Мило Ѓукановиќ. Подоцна застанува и на чело на сопствената партија „Народно движење“, изградена врз конзервативен и популистички профил и врз заштитата на српската заедница во Црна Гора.

Особено важна за неговата јавна тежина е врската со Српската православна црква (СПЦ). Давидовиќ се претставува како еден од нејзините големи донатори и ктитори. Финансира реставрација на манастирот Острог, изградба на манастирот „Св. Сава“ во Голија и помага во изградбата на цркви во Црна Гора, Србија и Република Српска. Тоа му носи не само црковни одликувања, туку и значајна тежина во јавниот простор.

Оваа линија е важна и поради друга причина. Во регионот Српската православна црква не е само религиозна институција, туку и еден од главните инструменти на великосрпскиот проект на Белград, познат како „Српски свет“ – концепт за политичко поврзување на српските заедници надвор од Србија, кој од многу експерти се смета за опасност за стабилноста на регионот.

Давидовиќ е дел и од друга, уште посериозна мрежа. Тој одржувал контакти со рускиот пратеник Олег Лебедев и со генерал Леонид Решетников, поранешен висок офицер на руското надворешно разузнавање (СВР), поврзуван со операции за влијание на Балканот. Овие врски ја оцртуваат директната линија кон Москва. Паралелно со тоа постојат тврдења дека Давидовиќ ги користел своите контакти во Русија за финансирање на опозицијата во Црна Гора, во контекст на обидот за преврат во земјата во 2016 година и борбата против евроатлантската интеграција.

Оваа мрежа има јасна регионална димензија. Режимот на Александар Вучиќ со години делува како дестабилизирачки фактор во Западниот Балкан, обидувајќи се да проектира влијание надвор од Србија преку политички притисок, медиумско влијание, црковни структури, економски зависности и националистички наративи. Проектот „Српски свет“ често се споредува со „Руски свет“. Во Босна и Херцеговина тоа јасно се гледа во постојаната поддршка за Милорад Додик и во ерозијата на државните институции во Сараево. Во Црна Гора притисокот се одвива преку просрпски партии, СПЦ и спорови за идентитет и државност. Во Северна Македонија влијанието е помалку директно, но исто така се потпира на мрежи на политичко, медиумско и економско присуство кои ја хранат нестабилноста.

Паралелно со тоа, околу Давидовиќ со години се натрупуваат обвинувања. Тој се поврзува со шверц на горива и цигари во 90-тите, со сомнителни зделки со државни претпријатија и со финансиски злоупотреби. Бил уапсен, но подоцна помилуван од претседателот Момир Булатовиќ. Во 2023 година САД го санкционираа за корупција и злонамерно влијание во регионот.

Токму овој тежок биографски и политички товар објаснува зошто неговото име денес предизвикува силен одек во Северна Македонија. Скандалот се разгоре околу тврдењата дека фирмата „Хронос сум“, поврзувана со Давидовиќ, е вклучена во годишниот план за изградба на енергетски објекти за 2026 година. Така тој стана нова линија на судир меѓу Социјалдемократскиот сојуз (СДСМ) и владата на Христијан Мицкоски.

Портпаролката на СДСМ, Богданка Кузеска, цитирана од FRONTLINE.MK, тврди дека „Хронос сум“, поврзувана со Давидовиќ, е вклучена во државните енергетски планови, иако тој е на американската санкциска листа. Според неа, тоа е „огромен скандал“ и доказ дека власта влегува во сомнителни бизнис односи со контроверзни личности. СДСМ го користи случајот и за политички напад врз ВМРО-ДПМНЕ, наведувајќи дека луѓе кои претходно го напаѓале Давидовиќ, денес му отвораат врата кон македонската енергетика.

Истата линија се гледа и во публикацијата на „Макфакс“, каде генералниот секретар на партијата Александар Димитриевич го претставува случајот како нов доказ за „бизнис мрежата на Мицкоски“. Според овие тврдења, „Хронос сум“ е дел од офшор структура што минува низ Црна Гора и Панама, а компанијата поседува над 900 хектари земјиште во регионот на Штип, наменети за изградба на фотоволтаици.

Најпоказателна е реакцијата на властите во Скопје, цитирана од „365 степени“. Таму ВМРО-ДПМНЕ не негира дека темата е проблематична, но го пренасочува ударот кон СДСМ и поранешниот премиер Зоран Заев. Партијата тврди дека ќе ги искористи сите законски средства за да ја запре инвестицијата, но истовремено го претставува Давидовиќ како „бизнис партнер на Заев“ и го вклопува случајот во старата шема на обвинувања против претходната власт.

Во овој контекст клучна е фигурата на министерот за енергетика Сања Божиновска, околу која уште во 2024 година избувна политички скандал. Откритие на БГНЕС покажа дека Божиновска поднела декларација за бугарско државјанство во 2004 година, во која сопственоручно изјавила бугарска самосвест и потекло. Темата беше отворена и во парламентот во Скопје, каде премиерот Христијан Мицкоски беше прашан дали ќе ја разреши, откако според опозицијата ја довела јавноста во заблуда. Мицкоски тогаш не само што ја одбрани, туку и изјави дека за него е „вистинска привилегија“ таа да биде дел од владата и дури ја опиша како „многу поголем Македонец од сите вас“.

Вклучувањето на фирма поврзувана со Давидовиќ во ресорот што го раководи Божиновска неизбежно го засилува скандалот и му дава поголем политички набој.

Дополнително значење на случајот му дава и присуството во власта на вицепремиерот Иван Стоилковиќ. Тој е познат по својата отворена поддршка за великосрпскиот проект „Српски свет“, како и по антиевропски и проруски позиции. Тоа го става во директна идејна блискост со линиите на влијание што се развиваат преку Белград и Москва во регионот. Уште поиндикативен е и семејниот контекст: неговата ќерка Сандра Стоилковиќ е „програмски координатор“ во финансираниот од руската држава Фонд за јавна дипломатија „Александар Горчаков“, создаден со благослов на Владимир Путин.

Присуството на вакви личности во власта укажува дека случајот „Дака“ не е случаен, туку се вклопува во мрежа на политички, српски и руски зависности.

Така спорот одамна ја надмина рамката на еден енергетски проект. Во Северна Македонија Давидовиќ не се перципира како име на инвеститор, туку како симбол на непрозрачен капитал и балкански мрежи во кои бизнисот, политиката и геополитиката се испреплетуваат.