Спасителите на Битолскиот натпис

//

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев

Во декември 1956 година, во градот Битола на територијата на денешна РС Македонија, за време на уривањето на Чауш џамијата е пронајден камен натпис на старобугарски јазик. Информациите за откритието се шират брзо и кај мештаните и кај властите. Додека јавноста се бори за да ја спаси реликвијата, југословенските власти размислуваат како да ја уништат.

Во овој конфликт се издвојуваат три лица, кои вложиле големи напори да го зачуваат ова исклучително важно и се уште актуелно сведоштво за бугарскиот среден век во Македонија. Двајца од нив ги платија своите дела по цена на тешки мачења во југословенските зандани и долги затворски казни. Интересен детал е што спасувачите дејствуваат целосно независно, меѓу нив нема врска, но совпаѓањето на нивните постапки води до важно откритие.

Еден од спасителите е релативно добро познат на бугарската јавност по неговата патриотска работа. Станува збор за македонскиот Бугарин Панде Ефтимов од селото Претор, Преспанско. Тој во декември 1956 година бил во Битола и откако ја слушнал гласината веднаш отишол на местото. Таму успеал да го прочита зборот „Бугарин“ и возбуден од овој факт, со фотоапаратот направил неколку фотографии, по што со неразвиената лента веднаш отишол во бугарската амбасада во Белград. Овој чин им станал познат на југословенските тајни служби и тие започнале да го бараат. Околу бугарската амбасада во Белград биле стационирани агенти за да го спречат Ефтимов да влезе во нашата дипломатска мисија. Сепак, Панде Ефтимов стигнал до надворешната врата, која била заклучена. Обезбедувањето не одговарило на неговите повици да се отвори вратата, бидејќи не го познавале и претпоставувале дека е провокатор. Таквата ситуација ја искористила југословенската полиција, а нивни претставници дошле да го уапсат Ефтимов. Гледајќи го тоа, бугарското обезбедување решило на своја одговорност да ја отвори вратата од амбасадата и во неа влегол храбриот македонски Бугарин. Така, лентата била предадена и однесена во Бугарија, каде што била прикажана и со тоа се дознало за постоењето на Битолскиот натпис.

На прв поглед, талкањата на југословенската тајна полиција се необјасниви, но излегува дека таа била во заблуда, бидејќи има уште еден спасител, кој, сепак, останал непознат за пошироката јавност. Тоа е Марика Ставрева од Охрид. По 1945 година како Бугарка била затворана во југословенските затвори, а по ослободувањето решила да ги посети своите роднини во Битола. Од нив на 27 декември 1956 година дознала за пронајдената плоча за која веќе се зборувало дека е од времето на цар Самуил и на неа се зборува за Бугари. Таа го побарала натписот, но југословенските власти веќе го сокриле. Затоа Марика се вратила во Охрид и почнала да размислува за план како да стапи во контакт со бугарската амбасада во Белград и да ги пренесе алармантните информации за тоа што се случува. Како истакната Бугарка, таа била следена и поради тоа решила да објави дека оди во Белград за да ја продаде својата јаболка. Таа отишла во 1957 година и останала таму до март 1958 година.

За да го реализира својот план, еден ден купува крпа, ја витка околу главата и става корпа со јаболка одозгора. На овој начин, маскирана во уличен продавач, таа долго талкала наоколу пред да се приближи до бугарската амбасада. Тука се случува инфактна ситуација бидејќи околу амбасадата биле распоредени југословенски чувари. Марика Ставрева застанува и почнува да јаде јаболко за да го пречека можното отворање на порталот за автомобили. За нејзина среќа, поминува дипломатска кола и таа незабележано се прикрадува во амбасадата. Таа веднаш инсистирала на средба со бугарски дипломат, се претставила како Бугарка од Охрид и ја опишала целта на својата посета. Таа експлицитно посочува дека „со овој случај мора да се избрза“ бидејќи постои опасност овој историски споменик да биде уништен. Кога подоцна ги опишала своите спомени во весникот „Македонска трибина“, таа нагласува за средбата, дека побарала средба со вистински Бугарин, без разлика на политичките убедувања, со цел да се обрне внимание на овој случај од бугарска национална гледна точка. Ставрева го замолила господинот што ја примил да го задржи во тајност нејзиното доаѓање“.

Описот на напуштањето на амбасадата е особено интересен, бидејќи ја открива тешката и ризична ситуација во која живеле македонските Бугари. „Сега морав да размислувам како незабележано да излезам од амбасадата. Го замолив службеникот во чекалната да го гледа полицаецот. Кога полицаецот се оддалечи, одеше по улицата, излегов од амбасадата и не внимавав дали ме забележал стражарот или не… Застанав на трамвајска станица меѓу луѓе за да видам дали некој ме гледа. Останав дваесетина минути… Уверувајќи се дека никој не ме гледа, тргнав по улицата Катаничева, каде што живееше една моја пријателка, да се пресоблечам. Пред да влезам дома низ железната врата, намерно ги испуштив ракавиците за да се вратам по нив малку подоцна и да се уверам дека никој не ме гледа.
Овој случај во 1958 година има интересен исход. Летото Марика Ставрева повторно отишла кај роднините во Битола и од нив дознала дека „Бугарите од Бугарија ја сликале плочата“. Излегува дека човекот кој го фотографирал битолскиот натпис е дописникот на БТА од Белград Георги Калојанов. Тој му ја дал фотографијата на проф. Александар Бурмов, кој во 1959 година за прв пат напишал статија за натписот и ја објавил во списанието „Пламен“.



Според текстот на натписот од Битола, излегува дека е од последниот бугарски цар на Првото бугарско царство, Јоан Владислав (1015 – 1018). Во него се вели дека „во 1015 година…оваа тврдина била обновена и изградена од Јоан, самодржец бугарски … Оваа тврдина била направена како засолниште и за спасување на животите на Бугарите. Битолската тврдина е започната во октомври, на 20-тиот ден … Овој самодржец бил Бугарин по род, внук на Никола и Рипсимија, благоверните, син на Арон, кој е брат на Самоил, царот самодржавен.

Понатамошната судбина на битолскиот натпис е исклучително интересна. Откако сфатија за што се работи, властите во Титова Југославија направија неколку обиди да го уништат. Само тоа што во Бугарија веќе е познато неговото постоење ги спречува да го направат тоа злосторство. Првично, плочата била изложена во локалниот музеј, но по читањето на натписот била поставена во дворот под надворешните скали. Дури во 1968 година бугарските научници успеале да направат добра копија од плочата, поради што директорот на музејот бил отпуштен, а натписот бил скриен во подрумот.

Одмаздата за неможноста да се уништи Битолската плоча паѓа врз Панде Ефтимов. Во 1957 година тој е осуден на 7 години затвор заради неговиот храбар чин. По излегувањето од затвор продолжил да се бори за бугарштина во Македонија со создавање илегална група. Во 1972 година повторно бил уапсен заедно со неговите соработници Георги Ордев и Костадин Димовски. Тие биле обвинети дека проповедале отцепување на СР Македонија од Југославија и дека нивен претставник често ја посетувал Бугарија.

Во 1971 година, Марика Ставрева повторно се нашла под лупата на југословенските репресивни власти, принудувајќи ја да избега од Југославија, да замине во Америка и да стане член на МПО.

Денес во градскиот музеј во Битола се чува натписот на царот Јоан Владислав, но тој е прогласен за „старословенски“. Во 2016 година, на екипа на Бугарската национална телевизија не и беше дозволено да го снима. Францускиот конзулат во Битола пред неколку години испечати туристички каталог за градот, на чија корица стави слика од оваа плоча. Но, локалните власти направија скандал и го спречија печатењето на каталогот, само поради натписот „Бугарски“ на корицата. Но, тоа не може да го сокрие фактот дека Самуиловата династија се бугарски цареви со бугарско потекло и со бугарски поданици.

Претходна статија

Отворено писмо на еден бугарски новинар до новиот бугарски премиер Кирил Петков

Следна статија

Каракачанов: Скопје не сака да развива економски и културни односи со Бугарија

Најново од Истакнато

Невладини организации на македонски Бугари од РС Македонија со осуда за срамниот говор на омраза кон Бугарите и Бугарија на фудбалскиот натпревар меѓу РС Македонија и Бугарија во Скопје

Претставници на 10 граѓански здруженија на граѓани на РС Македонија, со бугарска национална самосвест, испратија писмо