Средба со Невена — 100 години по нејзиното раѓање

Д-р Виолета К. Радева/Фактор

На 31 март 2027 година се навршуваат 100 години од раѓањето на Невена Крапчева. За генерациите родени по крајот на XX век, нејзиното име речиси ништо не значи. Само малкумина би ја поврзале со најавторитетниот бугарски новинар од времето пред деветтосептемврискиот воен преврат и окупацијата на Бугарија од страна на советската армија на 8 септември 1944 година — главниот уредник и сопственик на весникот „Зора“, Данаил Крапчев.

Повозрасните, кои будно ги следеле и активно учествувале во бурните политички настани по соборувањето на Тодор Живков од власт на 10 ноември 1989 година, можеби читале нејзини статии и интервјуа во весниците „Демокрација“, „Знаме“, „Анти“, „Век XXI“ и во други изданија. Во театарските кругови, до 1990 година, таа била позната како авторка на продлабочени рецензии, објавувани под името Невена Данаилова или под туѓо име во списанието „Театар“. Но денес малкумина се сеќаваат на неа и знаат која била.

Има нешто длабоко неправедно во тоа што политичките превирања ги изобличуваат и уништуваат животите на натпросечно надарените луѓе. Нивното знаење, енергија и талент се губат за општеството и за културниот развој на нивниот народ. Таква беше судбината и на Невена Крапчева.

На 20 февруари 1998 година таа си замина од нашиот грешен свет. Нејзини блиски пријатели посакаа да бидат собрани статиите и интервјуата што повремено ги објавуваше во демократскиот печат по 1989 година. Бев една од новинарките што ја имаа можноста и среќата одблизу да комуницираат со неа. Многупати водевме долги разговори за тековните политички процеси, за минатото и за искушенијата пред кои нè соочува судбината.

Нејзината лична драма, како последица од трагичната судбина на нејзиниот татко Данаил Крапчев, силно ме трогнуваше. Затоа, есента 1996 година, ѝ покажав три листа со 48 прашања што се однесуваа на неа самата. Ме интересираше што ја потхранувало цврстината на нејзиниот дух; кои свои особини ги сметала за основа на својот карактер; што останало непроменето од седумнаесетгодишната Невена; дали во животот се чувствувала како актер или како гледач. Преку овој „Дијалог за искуството“ имав намера да ги согледам заедничките обележја на цела генерација Бугари, чии животи драматично биле преобратени по 9 септември 1944 година.

Успеавме двапати да разговараме на овие теми — на 23 октомври и на 26 ноември 1996 година. Во меѓувреме, таа конечно си купи мал стан во близина на плоштадот „Славејков“ и ја доживуваше радосната возбуда на новодомец — реновирање, опремување, преселување. Поради овие секојдневни обврски го одложувавме продолжувањето на разговорот за некој поповолен момент. За жал, на почетокот од декември 1997 година Невена се лизна, падна и ја скрши левата бедрена коска…

Претчувствуваше дека си заминува

Нејзиниот силен и борбен дух очигледно не можеше да се помири со кревкоста и ранливоста на својата телесна обвивка. Освен тоа, претпоставувам дека не сакаше физичката немоќ да ѝ го одземе скапоценото чувство за слобода и независност. Како можеше нејзината слободољубива природа да се помири со тиранијата на материјата, откако конечно се беше ослободила од повеќедецениската политичка диктатура, која ја задушуваше и ставаше во пранги секоја неортодоксна мисла и секој стремеж кон Слободата?

Набргу по нејзината смрт го собрав сето она што беше објавено под името на Невена Крапчева и го подредив. Госпоѓа Светла Стоева го внесе текстот во компјутер. Требаше да се напишат и неколку зборови како предговор. Двапати се обидов да ги заинтересирам луѓе што добро ја познаваа и можеа да ги оценат и нејзината личност и нејзините текстови, но обидите, од нејасни причини, пропаднаа. Месеците минуваа. Почнаа да се нижат и годините. Еден по друг беа заминале нејзиниот брат Живко, таа, а потоа и нејзината сестра Ружка. Бројот на блиските на Невена се намалуваше, а се проретчуваше и кругот на нејзините пријатели.

Во 2013 година, дел од интервјуата што низ годините ги имав направено со различни луѓе — творци, научници и политичари — беа вклучени во зборникот „Од прво лице“. Во него поместив и четири интервјуа со Невена Крапчева. Кога книгата излезе од печат, однесов еден примерок кај нејзините блиски пријателки Румена Паскалева и Тања Берова. Изразив жалење што меѓу купиштата исечоци и весници не сум го пронашла постхумно објавениот дел од планираниот „Дијалог за искуството“.

„Зошто не кажа?“, одговори Румена. „Сè е тука. Се прашуваме што да правиме и со оригиналите и со компјутерски внесениот текст.“

Така, сето она што беше зачувано од објавените и необјавените текстови на Невена Крапчева се најде кај мене.

Набргу потоа, неочекувано ме побара човек кому пред повеќе од десет години му ја имав загубено трагата. Во меѓувреме започнал сопствен и успешен бизнис. Да, можеше да помогне. Така, иако со големо задоцнување, благодарение на финансиската помош од господин Цветан Трендафилов, книгата-спомен за Невена Крапчева можеше да биде отпечатена во 2014 година, во ограничен тираж.

Интересот за нејзиното претставување во Унгарскиот културен центар во Софија беше голем. Присуствуваа нејзини роднини, блиски пријатели и новинари.

Библиографска реткост

Денес ова прво издание претставува библиографска реткост. Не може да се најде во ниту една антикварна книжарница. Тоа е уште една причина повторно да го оживееме гласот на Невена Крапчева.

Книгата зборува за историските процеси и катаклизми низ кои минале Бугарија и ќерката на Данаил Крапчев. Оваа седмица издавачката куќа „Еделвајс“ го објави нејзиното второ издание под наслов „Спасоносното упование“.

Познавањето на минатото и зачувувањето на споменот за него се од клучно значење за секој народ што не сака да ги повторува старите грешки и да исчезне од картата на светот.