„Српскиот свет“ води далеку од ЕУ. Последното предупредување до Северна Македонија

Георги Пашкулев/БГНЕС

Резолуцијата за напредокот на Северна Македонија во 2025 година, усвоена на 17 јуни од Европскиот парламент, е многу повеќе од уште еден годишен извештај за европската интеграција на земјата. Зад дипломатскиот јазик се крие една од најјасните политички пораки досега упатени до Скопје: иднината на државата зависи од нејзината способност да се ослободи од наследството на југословенскиот комунизам, да ги исполни своите обврски кон Европската унија и да му се спротивстави на растечкото влијание на националистичкиот и екстремистички проект познат како „Српски свет“.

Резолуцијата во практика исцртува три меѓусебно поврзани закани за Северна Македонија: блокирање на европската интеграција поради неисполнети обврски кон ЕУ, зачувување на историско-политичките структури наследени од Југославија и продлабочување на зависноста од Белград, Москва и Пекинг.

Европскиот парламент фактички ја потврди бугарската позиција

Најважниот политички заклучок од документот е дека Европскиот парламент конечно ги отфрли обидите да се ревидира преговарачката рамка меѓу ЕУ и Северна Македонија. Во текот на повеќе од две години политичкото раководство во Скопје се обидуваше да создаде впечаток дека европскиот пат на земјата може да продолжи без исполнување на условите договорени во 2022 година.

Гласањето во Стразбур, меѓутоа, го покажа токму спротивното. Европскиот парламент потврди дека Бугарите треба да бидат внесени во Уставот, Договорот за добрососедство со Бугарија треба да се спроведува, Вториот протокол останува дел од европските обврски на Скопје, Заедничката историска комисија треба да постигне реални резултати, а поимот „заедничка историја“ останува официјален дел од европскиот документ.

Особено показателно е тоа што обидот текстот за заедничката историја и Вториот протокол да биде избришан доживеа категоричен пораз. Тоа значи дека во очите на Европскиот парламент спорот меѓу Софија и Скопје не е само билатерално прашање, туку елемент од процесот на европска интеграција.

Уставните измени веќе не се препорака, туку услов

Втората клучна тема е внесувањето на Бугарите во Уставот. Резолуцијата недвосмислено ја потврдува позицијата на Советот на ЕУ дека следната меѓувладина конференција нема да биде свикана пред исполнувањето на уставните измени. Тоа има огромно значење. Во последните години во Северна Македонија се зацврсти политичкиот наратив дека ЕУ може да направи компромис по ова прашање. Резолуцијата покажува дека таквите очекувања се илузорни. Во практика, Европскиот парламент му порачува на Скопје: без внесување на Бугарите нема следна етапа од преговорите. Тоа значи дека политичката криза околу уставните измени веќе не е проблем во односите меѓу Софија и Скопје, туку се претвора во проблем меѓу Скопје и Брисел.

Зошто Европскиот парламент става толку силен акцент врз УДБА и КОС

Еден од најинтересните и често потценувани елементи на резолуцијата е повикот за отворање на архивите на УДБА и КОС.

Ова не е историски детал. Ова е политичка порака. УДБА и КОС се двата главни репресивни инструменти на југословенскиот комунистички систем. Со децении токму овие структури ја градеа официјалната идеологија во Социјалистичка Република Македонија под власта на југословенскиот диктатор Јосип Броз Тито.

Тие учествувале во прогонот на луѓе со бугарска самосвест, контрола врз историските истражувања, создавање пропагандни наративи и градење политичка лојалност кон Белград.

Затоа Европскиот парламент го поставува прашањето за архивите. Без пристап до документите не може да се спроведе вистинска декомунизација. Без декомунизација останува недопрена дел од идеолошката основа врз која се изградени многу од денешните политички конфликти.

„Српскиот свет“ – зошто Брисел првпат го посочува толку директно

Најсуштинскиот геополитички елемент во резолуцијата е предупредувањето за проектот „Српски свет“. Поимот сè почесто се појавува во анализите на европски и американски експерти за безбедност. По својата логика, тој потсетува на концептот „Руски свет“, развиван од Кремљ во последните две децении.

Идејата е дека ако некаде, некогаш, во соседните земји живеел етнички Србин, тие територии треба да бидат дел од српската држава — односно да бидат доминирани од Белград. Европскиот парламент фактички предупредува дека Северна Македонија може да се претвори во една од главните цели на оваа политика.

Причините се очигледни: силно присуство на српски медиуми, значително влијание на Српската православна црква, историски наследени политички врски, економски зависности и активни мрежи од поранешните југословенски служби. За првпат една европска институција толку јасно го поставува прашањето за „Српскиот свет“ како фактор што може да го поткопува суверенитетот на државите од Западен Балкан.

Руското влијание како продолжение на српското влијание

Особено важно е што Европскиот парламент не го разгледува српското влијание изолирано. Во документот тоа е ставено во заеднички контекст со руските и кинеските обиди за продор во регионот. Според сè поголем број европски аналитичари, Белград се претвора во главен канал за руско влијание на Балканот. Во овој модел Северна Македонија се покажува како особено ранлива. Причината е што дел од општествените и политичките наративи во земјата продолжуваат да се формираат преку структури произлезени од југословенскиот систем изграден од диктаторот Тито.

Така настанува еден вид триаголник: Белград — Москва — локални постјугословенски мрежи. Токму против оваа зависност предупредува Европскиот парламент.

Историската војна не е завршена

Друг важен акцент е осудата на уништувањето и фалсификувањето на бугарски натписи и споменици. Тоа покажува дека, според Европскиот парламент, проблемот не е само во историските интерпретации. Проблемот е во односот кон историските извори. Кога европските институции користат формулации како „автентични“, „објективни“ и „докажани“ историски документи, тоа значи дека, според нив, постои сериозен проблем со политизацијата на историјата. Според Брисел, историските прашања треба да се решаваат врз основа на архивски документи, а не преку политички конструкции што се дел од туѓи проекти.

Коридорот VIII – скриениот стратешки елемент

Резолуцијата посветува посебно внимание на Коридорот VIII.

И тоа не е случајно. Коридорот VIII ги поврзува Бугарија, Северна Македонија и Албанија. Тој е клучен за намалување на економската и транспортната зависност на регионот од традиционалната оска Белград–Скопје. Затоа европските институции го разгледуваат неговото изградба не само како инфраструктурен проект, туку и како инструмент за зајакнување на стратешката независност на Северна Македонија.

Резолуцијата на Европскиот парламент испраќа една фундаментална порака до Скопје: Северна Македонија е исправена пред избор меѓу две политички насоки.

Првата е целосна европска интеграција, заснована врз владеење на правото, историско помирување, декомунизација, добрососедство со Бугарија и ослободување од наследството на југословенските служби.

Втората е зачувување на постјугословенскиот модел, во кој историските спорови се користат за внатрешнополитичка мобилизација, а земјата останува потчинета и под контрола на Белград, Москва и други надворешни фактори.

Затоа резолуцијата не е само извештај за напредокот на една држава кандидат за членство. Таа претставува стратешко предупредување дека европската иднина на Северна Македонија минува преку исполнување на преземените обврски, отворање на архивите на комунистичките служби и ограничување на влијанието на идеологии и проекти што ги доведуваат во прашање суверенитетот и независноста на државата.