Судбината на еврејските лекари во Бугарија по 1941 година

Законот за заштита на нацијата, донесен во Бугарија во 1941 г. по моделот на Нирнбершките расни закони, сериозно ги скратува правата на Евреите. Каква е судбината на еврејските лекари во Бугарија за време на Втората светска војна?

Во пресрет на 80-годишнината од спасувањето на бугарските евреи од хитлеровите концентрациони логори, Медицинскиот музеј при Медицинскиот универзитет во Пловдив фрла светлина на една малку позната тема – судбината на еврејските лекари во Бугарија за време на Втората светска војна, со претставување на дигитална изложба. Појдовна точка во овој документарен расказ е Законот за одбрана на нацијата (ЗОН) донесен на 21 јануари 1941 година, кој сериозно ги ограничува политичките и економските права на евреите, вклучително и медицинските работници. За тоа што се случило тогаш разговараме со директорот на музејот, проф. Георги Томов.

Какво место заземаат Евреите во медицинската заедница пред војната?

Медицинските професии – лекар, стоматолог, фармацевт, болничар, акушерка – се меѓу високо почитуваните слободни професии на еврејската заедница во Бугарија меѓу двете светски војни. Има еден релативно мал, но добро образован слој бугарски евреи кои ги практикуваат. Тоа се луѓе кои во најголем дел своето медицинско образование го добиле во странство – повеќето од нив учеле во Германија, Австрија, Франција, Италија, а некои и во Софија на Медицинскиот факултет при Софискиот универзитет, отворен во 1917 година. Тоа се медицински специјалисти, почитувани од своите бугарски колеги и од целото население, луѓе со добра професионална репутација.

Што се однесува до нивниот број и нивната распределба во земјата, најточни податоци добиваме од протестното писмо на Бугарскиот лекарски сојуз (БЛС), испратено до претседателот на Народното собрание за време на јавната расправа за нацрт-законот за одбрана на нацијата. Во него се вели дека од вкупно 3200 лекари во земјата, само 140 се Евреи. Од нив, 74 работат во главниот град, а останатите се концентрирани претежно во големите градови во земјата каде што живее и еврејското население. Впрочем, во тоа време, еврејската дијаспора во Бугарија брои близу 50 000 луѓе. Во писмото се споменуваат и 18 еврејски лекари кои се во државна и општинска служба, окружни лекари итн.

Само медицинскиот естаблишмент ли ги штити своите еврејски колеги?

Не, има стотици писма од обични граѓани, политичари, општественици и познати личности, како и од класни организации против донесувањето на Законот за одбрана на нацијата, но тој сепак беше донесен и стапи во сила на 23 јануари 1941 година. Истиот став како БЛС со протестни писма го заземаат и Сојузот на адвокатите, Сојузот на писателите, Сојузот на уметниците и Бугарската православна црква.

Во далечната 1937 година, еврејскиот новинар Буко Пити спроведува анкета меѓу 62 бугарски политичари, општественици, научници и интелектуалци. Во неа тој го бара нивното мислење за антисемитизмот и расната теорија. Оригиналот на оваа анкета го има во музејот. Ги содржи имињата на познати политичари како Атанас Буров, Никола Мушанов, Андреј Љапчев, универзитетски професори и научници како Александар Балабанов, Асен Златаров, писатели како Елин Пелин, Теодор Трајанов и многу други. Може да се каже дека јавното мислење што преовладувало во Бугарија не било антисемитско. Но, за жал, тоа се коси со германофилските чувства на владејачката политичка елита и таа го наметнува како државна политика, иако имало отпор.

Како се перципирала расната теорија кај нас?

Во 30-тите години на ХХ век и во Бугарија, целосно во духот на времето, се појавуваат здруженија кои ја пропагираат расната теорија во своите печатени изданија. Во Бугарија таков весник е „Народ и потомство“ од 1935 година, кој е претставен на нашата изложба. Тоа е весник за еугеника (расна хигиена) кој ги повторува идеите на националсоцијалистите во Германија. Приврзаници на расизмот имало и во Бугарија, но поентата е што сериозни научници како Методиј Попов, целосно се изјаснуваат против тие псевдонаучни теории.

Случајот на Методиј Попов е особено индикативен бидејќи тој е антрополог, дипломирал во Германија, член на Германската академија на натуралисти „Леополдина“. Бил и амбасадор на Бугарија во Германија (1925-1931) – со еден збор и научник и дипломат. Тој зборуваше многу остро против расната теорија и во знак на протест ги врати сите свои дипломи, ордени и награди од Германија во германската амбасада, што беше исклучително за неговото време. Методиј Попов држи јавни предавања низ целата земја, во кои објаснува дека расната теорија е всушност псевдонаука, дека со неа се напаѓаат евреите, но и дека таа расна теорија нема да ги поштеди Словените, како и другите кои се надвор од разбирањето за чиста ариевска раса. Попов бил нападнат од „Ратниците“, кои ги саботирале неговите јавни предавања, но тој одговорил со издавање на книгата „Наследност, раса, народ“ (1938), која стигнува до бугарските читатели во тие немирни времиња.

Како Законот за заштита на нацијата влијае на еврејските лекари?

Во својот дел за слободните професии, ЗОН воведува строги квоти – на мал дел од тие медицински специјалисти им е дозволено да работат и нивниот број е пропорционален на еврејското население во Бугарија. Според тоа, правото да работат е резервирано за неколкумина: „Вкупно 21 лекар – од кои 13 во Софија, 3 во Пловдив, 1 во Русе, 1 во Јамбол, 1 во Дупница и 1 во Бургас“. Потоа тој број е зголемен на 59, благодарение на напорите на Бугарскиот лекарски сојуз, кој се застапува за своите членови со признати права според чл. 33 од Кривичниот законик. Воведени се и квоти за ветеринари, стоматолози и акушерки. Ликвидирани се сите претпријатија во сопственост на евреи – аптеки, дрогерии. Во музејот чуваме многу богата архива на еден еврејски аптекар – Леон Пинхас Барух, родум од Ќустендил, кој дипломирал во Чешка а потоа работел во дрогерија во Софија.

По донесувањето на законот бил отпуштен, а подоцна бил цивилно мобилизиран – всушност, бил интерниран во место одредено од државата, каде што му било дозволено да работи во својата специјалност. Од 1941 до 1944 година работи во Шумен, Никопол, Тетевен, Дупница, село Новачене, Ќустендил. Во август 1944 година бил уапсен поради криење и помагање на партизаните. Речиси сите софиски лекари, фармацевти и стоматолози се интернирани во провинцијата. Имаме податоци за познатиот софиски стоматолог д-р И. Калми, еден од најактивните членови на Бугарскиот стоматолошки сојуз меѓу двете светски војни, кој по стапувањето во сила на Законот за одбрана на нацијата го губи правото на вршење на својата професија, а подоцна бил подложен на иселување. Неговиот пациент и пријател Димо Казасов го сокрил во својот дом заедно со уште двајца лидери на еврејската заедница. Но, повеќето биле испратени во помали градови и села.

Како реагираат еврејските лекари?

Не за прв пат во нивната драматична историја исполнета со пресврти, евреите ги почитуваат ограничувањата што им се наметнати. Законот генерално се почитува, но помладите, сиромашните и често добро образованите ги прифаќаат комунистичките идеи и се приклучуваат на нелегалниот отпор. Меѓу нив има и лекари, како што е случајот со д-р Саул Мезан, кој се приклучил на партизански одред и е убиен во 1944 година во битка близу до Елбасан, Албанија.

За Пловдив најинтересен е случајот со ќерката на болничарот Самуил Левиев – Жули Левиева, која е партизанка и служи како санитар во нејзиниот одред. Таа добива мал хируршки комплет од нејзиниот татко кој ја обучил да пружи прва помош и основно лекување на ранетите и болните. Интересна е нејзината судбина по 1944 година. Џули Левиева станува новинарка, а Димитар Димов се среќава со неа во Пловдив додека го подготвува својот роман „Тутун“. Долго разговарале за партизанскиот живот, а подоцна Жули Левиева стана прототип на Варвара. Нејзиниот лик во „Тутун“ го има во оригиналот пред да се наметнат подоцнежните редакции на романот. Жули Левиева е сестра на таткото на познатите пловдивски творци Јоан и Милчо Левиеви, таа е нивна тетка.

Во историјата на еврејската медицинска заедница постои и една болница…

Да, една болница со интересна историја. Во почетокот на 20-тите години на ХХ век, меѓу еврејските ветерани кои учествувале во трите последователни војни – Балканската, сојузничката и Првата светска војна, се појавила идеја да се изгради меморијална болница во чест на загинатите бугарски евреи во војните. Средствата за неа се собрани од доброволни донации од целата еврејска заедница, а во 1934 година ги отвори вратите во Софија.

Главен лекар е д-р Исак Израел, хирург. Во дворот е поставен споменик на загинатите евреи во војните од познатиот украински скулптор Михајло Парашчук. Болницата има два одделенија – хируршко и АГ. Прегледите и лекувањето на сиромашните граѓани се бесплатни, пациентите се примаат без оглед на нивното потекло. Во тешките времиња по 1941 година, болницата некако опстојувала, и иако во тешки услови, продолжува да прима и лекува пациенти. Во 1942 година, споменикот на Парашчук е испратен во Германија на топење. По 1944 година, десет години болницата била државна болница, а потоа станала клиника за ендокринологија на Медицинската академија.

Што се случило со еврејските лекари по 1944 година?

9 септември 1944 година става крај на стравот од физичка смрт за сите Евреи во Бугарија, бидејќи антиеврејските закони се укинати. Но, за голем дел, вклучително и медицинските специјалисти, проблемите не исчезнуваат, бидејќи клиниките, кабинетите, аптеките и дрогериите што биле конфискувани со Законот за заштита на нацијата сега се национализирани од новата комунистичка власт. Поради таа причина, кога во 1948 година беше основана државата Израел, голем број заминаа бидејќи Евреите добија право да емигрираат. Станува збор за лекари, стоматолози, фармацевти, кои ги поставија темелите на здравствената заштита во новата држава и чии имиња до ден денес се споменуваат со почит. Интересен факт што носи среќен крај на нашата приказна е дека првата лекарка која дипломирала на новоформираниот Медицински факултет во Пловдив во 1945 година е пловдивската еврејка Рашел Коен. Се омажила за својот колега албанец Зиса Цикули и заминала во Албанија. А подоцна нивниот син д-р Максим Цикули таму стана министер за здравство.

Извор: DW на бугарски јазик