| |

Св. Сава Српски во бугарската историја

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

На 27 јануари во Скопје на највисоко можно ниво беше одбележан денот на српскиот национален светец Сава. Како и во претходни години, т. нар. Савинден беше официјално организиран од српските организации во Република Северна Македонија.

Друго прашање е дали навистина дотичните Срби се такви или се потомци на таканаречените србомани, чии бугарски предци потпаднале под отровното влијание на српската пропаганда. Новото во празнувањето на Свети Сава во 2024 година е вклучувањето на српскиот претседател Александар Вучиќ, кој допатува во Скопје, во друштво на претседателот на Републиката Стево Пендаровски, премиерот Димитар Ковачевски и други високи гости. Во нивно присуство, угледниот гостин изјави дека Србите се „најблискиот народ на Македонците“ и дека неговата земја „…не бара од Северна Македонија да го промени уставот…“ Тоа било „внатрешна работа“. – фраза во која содржи слабо прикриена антибугарска реторика во духот на традиционалниот големосрпски шовинизам. Исто така, зошто Вучиќ да сака да го смени, кога Србите првично веќе се запишани како „државотворен народ“ во македонскиот устав? Додека за Бугарите (во историски план мнозинство од населението во републиката!) тоа е табу тема, тема на мајтапење, па и хистерии, на пример од лидерот на ДПМНЕ Мицковски, од „антифашисти“ и југоносталгичари.. .

Ако се вратиме во Савинден во Скопје, на настанот учествуваа претставници на Република Српска (дел од независната држава Босна и Херцеговина!), очигледно со согласност на домаќините. Овој „детаљ“ потсетува на појави од блиското минато, во кои тогашниот претседател Ѓорѓе Иванов или скандалозниот премиер Никола Груевски при посетите во странство се „фатени“ со не помалку скандалозниот лидер на босанските Срби Милорад Додик. Не станува збор за „случајни“ средби, туку за израз на доброволното, речиси вазалско однесување на политичари од РС Македонија кон владетелите во Белград.

Во врска со споменатата прослава во Скопје, д-р Милен Врабевски, претседател на Фондацијата „Бугарска памет“, сподели со мене дека во неговите бројни контакти со нашите сонародници во Северна Македонија, Албанија и Грција, никогаш не слушнал ни збор за Св. Сава! Ќе видиме зошто, но накратко да раскажеме за српскиот принц Растко Неманиќ, кој влезе во историјата со своето монашко име Сава. Растко е најмладиот син на големиот жупан Стефан Немања (1168-1996), исто така прогласен за светец со монашкото име Симеон. Роден е околу 1175 година и кога имал само шеснаесет години бил поставен на чело на областа Зах’лмие/Захумље во Далмација. Од не сосема јасни причини го напуштил своето село и се замонашил во Атонскиот руски манастир „Св. Пантелејмон“ – факт што се користи како пропаганда на „пријателството“ меѓу Белград и Москва, иако директен наследник на Киевска Русија е всушност денешна Украина… Под притисок на Византија, Стефан Немања абдицирал во корист на неговиот син Стефан Првовенчани (1196-1227), а оди и во Атон. Во 1197-1198 година тој и Сава го обновиле напуштениот Хилендарски манастир – манастир кој со векови бил под закрила на Србија, но во него претежно доминирале бугарските монаси. Доволно е да се спомнат отец Пајсиј Хилендарски, Неофит Бозвели, Иларион Макариополски и егзарх Антим…

Враќајќи се од Света Гора, Сава работел на зајакнување на духовната моќ, но и се мешал во политиката. Во 1214 година, монахот, кој наводно дошол како „пријател“ во име на неговиот брат, кралот Стефан Првовенчани, бил во центарот на убиството на Севастократор Стрез, бугарски владар во Македонија со резиденција во Просек/дн. Демир Капија. Грозното убиство се должи на зближувањето на севастократорот со неговиот брат, цар Борил (1207-1217), што ги попречило српските планови. Зарем не е апсурдно денес во Скопје да го величаат човекот кој го елиминирал Стрез определен од „историчарите“ како средновековен „македонски“ владетел?! За свети Сава животно дело било основањето на самостојната српска архиепископија (1219). Во извршувањето на оваа цел, Сава покажал завидни квалитети како дипломат и политичар. Искористувајќи го конфликтот меѓу византиските државници од Никеја и Епир, Српската црква добила признание од „Вселенската“ патријаршија во Константинопол, тогаш во егзил во Никеја поради латинската моќ во византиската престолнина. Српските епархии се неканонски одвоени од епархијата на Охридската архиепископија „… на цела Бугарија…“, а архиепископот Димитар Хоматиан го подложува Сава на убиствена критика! Навистина, не е прифатливо денес Македонската православна црква да се третира како „ќерка“ на српската (истата што некогаш се отцепила од Охрид!), но за ова е виновен и нашиот бугарски Свет синод.

Во следните години, енергичниот српски архиепископ го барал пријателството со царот Иван Асен II, уште повеќе – тој ги промовирал бугарските интереси не само во Србија, туку и на меѓународно ниво. Во 1234 година Сава го поддржал државниот удар кој го донел на власт кралот Стефан Владислав (1234-1243), зет на бугарскиот цар, со што Србија била зависна од Бугарија. На својата втора обиколка на Светите места, Сава донел порака од бугарскиот цар до патријарсите на Александрија, Ерусалим и Антиохија за признавање на Трновската патријаршија (1235). На враќање во есента на 1235 година, Сава не заминал во својата татковина, туку пристигнал во бугарската престолнина. Како што читаме во неговата биографија, „… и кога пристигна со брод во Несебар (…), царот ги испрати своите слуги и коњите за да го пречекаат од морето со сите почести /…/ и го пречека и милосрдно го прими и приреди голема прослава по повод неговото доаѓање. И во неговите топли дворци нареди да се смести…“ Во Трново Сава разговарал и со светиот патријарх Јоаким I, дарувајќи му реликвии донесени од Светиот гроб на Патријаршиската катедрала „Вознесение Христово“ и други цркви. Се разболел и починал 14 јануари 1236 година на шеесет години. Денеска во Србија, како што гледаме, и во „најблиската“ Северна Македонија, празникот на светецот се слави во нов стил.

Според тестаментот на „неговиот сват“, Иван Асен, српскиот духовен водач, е погребан во црквата „Св. Четириесет маченици. Иако неговите мошти биле побарани од кралот Стефан Владислав и пренесени во Србија, во следните векови бил почитуван гробот на светителот, вкл. од српски дипломати и свештенство. И уште една важна работа, која обично се премолчува – култот на Свети Сава, денес најпочитуваниот српски „небесен посредник“, потекнува од Трново! Идејата ја дал светиот патријарх Јоаким I, кој го поттикнал монахот Доментијан да го напише првото житие на новиот светител. Познатата трновска црква и денес е предмет на внимание на српските аџии, што не е случајно – во 1594 година моштите на Свети Сава биле јавно запалени во Белград како дел од репресијата на османлиските власти врз востаниците Срби. Сочувани се само две честички, кои се чуваат во манастирите Св. Троица“ во денешна Црна Гора и „Покров Богородичен“ во Самоков, бидејќи некогашната епископија во овој наш град во XVI-XVIII век била дел од Печката патријаршија.

Далеку не помислувам да ги „советувам“ властите во Скопје чиј спомен да слават и со какви „високи гости“ да го направат тоа… Нема сомнеж дека Свети Сава е симболична фигура за Србите, но и за „српски свет“, многу сличен од геополитичка гледна точка на озлогласениот „Руски мир“… Меѓутоа, каква врска има свети Сава Српски со „македонската национална свест“ и „идентитет“, уште повеќе со историската вистина? И индикативно е дека по пропаѓањето на постоечкото српско кралство на Стефан Душан (1331-1355), култот на Свети Сава практично исчезнал во наследничките бугарски држави во Македонија на Волкашин, Јоан Углеша, Константин Драгаш и други локални господари. Приматот го презема традиционалната почит на светците Климент, Наум, Иван Рилски, Петка Трновска… Така било се до 19 век, кога светецот бил претворен во еден од симболите на великосрпскиот шовинизам. За жал, како што гледаме, во Скопје и денес има негови поклоници – не толку на самиот Свети Сава, колку на овој шовинизам.



Слични Објави