Тане Војвода – еден забравен херој на Бугарија

Пишува: Даниела Горчева/ Фактор

На 19 јануари 1947 година во милициската станица во Асеновград е убиен 73-годишниот Тане Војводата – извонреден Бугарин, со големи заслуги во борбите за национално ослободување на Бугарите во Македонија и Тракија, учесник во војните. за национално обединување – во Балканските војни и во Првата светска војна.

Денес никој не знае каде е неговиот гроб, а комунистичките убијци не застанаа само со неговото физичко убиство – се обидоа да го оцрнат и неговото чесно име.

Кога не успеале со клеветите, тие едноставно го осудиле војводата Тане на заборав. Неговото име е потиснато, учебниците не пишуваат за него, ниту една улица не е именувана по овој достоен човек.

Но, фактите се упорна работа и еве еден млад режисер од Пловдив, Иван Узунов, успеа да најде и сведоци и документи и да направи (без никакво финансирање од нашата невнимателна држава) еден величенствен филм, кој ќе се емитува на 20 јануари на Воениот ТВ канал (ВТК).

Роден во Отоманската империја во 1873 година, живеел во ослободеното Царство Бугарија и учествувал во безброј битки, Тане Николов загинал од рацете на предавниците кои ја воспоставиле советската тоталитарна власт во Бугарија.

Војводата, се разбира, не само што не им попушта, но и не дозволува да го малтретираат. Но, повеќе за тоа подоцна.

Неговата сторија

Неговата лична судбина е трагична. Како млад, 24-годишен подофицер се жени со својата сакана и добиваат ќерка. Но, нивната среќа е краткотрајна. Тане ја губи сопругата, а малку подоцна и ќерката. Оваа рана никогаш не зараснува, тој цел живот останува приврзан за децата и младите, помагајќи им, како што им помагал и на сираците, вдовиците, сиромашните и обесправените.

Но, Тане никогаш повеќе не се оженил, го пречкртал личниот живот и се посветил на Бугарија.
Следниот четврт век ќе води безброј битки во Одринска и Беломорска Тракија, по падините на Родопите и падините на Пиринска Македонија, сè до ридовите на Поморавието.

Ќе доживее многу предавства и секогаш прва мисла ќе му биде да ги спаси другарите, да ги извади комитите и да им ги спаси животите.

Во септември 1904 година – речиси една година по задушувањето на Илинденско-Преображенското востание, на барање на Борис Сарафов, со кого бил соработник и близок пријател, Тане Николов дејствувал со својата чета во Дедеагачко.

Поради внатрешните борби меѓу Врховниот комитет и Задграничното биро на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација, организацијата одлучува да испрати друга чета – на чело со Христо Арнаудов, која имала задача да го фати и да го врати војводата Тане Николов во Бугарија. Сепак, двајцата се збратимуваат и ги здружуваат силите.

Кон крајот на 1904 година Тане свикал месно собрание во селото Мерхамлија, Дедеагачко. Ноќе, војводата и неговите придружници остануваат во домот на еден локален соработник.

Ноќта, во куќата во која спиеле се случува силна експлозија, а Тане е повреден. Откако ќе се смири, открива дека неговата чанта – полна со организациски документи – е украдена. Се открило дека еден од четниците, по националност Грк, е агент на турската власт.
Почнале прогоните и малтретирањето на бугарското население. Уапсени се 276 лица, а многумина се осудени на смрт.

Кратко време потоа, четата на Тане била опколена од турски војници кај селото Манастир, Ѓумурџинско. Битката е жестока и трае цел ден. Но, и покрај безизлезната ситуација, под превезот на ноќта, војводата успеал да ги извлече живи своите 20 комити.

Во филмот „Тане војводата“ на Иван Узунов, историчарката Красимира Узунова појаснува: „Искуството што Тањо Николов го стекнал во Десеттиот родопски пешадиски полк подоцна многу му помогнал во комитските активности. Наспроти него имало воени единици и тој применувал воена тактика, што му помогнало да спроведе успешни акции против турските војници.

Со текот на годините Тане Николов станал сведок на предавничките постапки на Грците и Србите против Бугарите, на суровоста со која го вршеле етничкото чистење во Македонија и Беломорието.

Шокантен е масакрот што го извршиле Грците во селото Загоричани на 25 март 1905 година, кога грчките војници поттикнати од костурскиот митрополит го запалиле селото и убиле десетици негови жители.

Во филмот на Иван Узунов се цитирани зборовите на италијанскиот набљудувач, полковник Албера:

„Како офицер на италијанската армија учествував во многу битки со дивите африкански племиња. Често се случувало нашите војници да бидат заробени од Африканците и масакрирани, но никогаш досега не сум видел масакр од таква суровост и не наоѓам зборови за да го опишам злосторството“.

Најмладата жртва е 4-годишно дете. Некои од убиените се изложени во дворот на црквата – со извадени очи, отсечени раце и нозе.

Во исто време српските чети влегле во Македонија и почнале да киднапираат и убиваат Бугари и да палат бугарски села.

Кога младата учителка Екатерина Симидчиева од Куманово, во поодмината бременост, ги предводела локалните Бугарки против обидот на Србите, потпомогнати од османлиските власти, да го узурпираат бугарскиот црковен имот, таа била жестоко претепана и го загубила не само своето неродено. дете, но и својот живот.

„Никогаш не претпоставував дека Македонија некогаш може да стане српска, дека Грците ќе го освојат Солун. Мнозинството од населението во Македонија е бугарско, потоа турско, малкумина се Грците, а меѓу домородното население нема Срби. Само Бугарите се бореа и се жртвуваа за слободата на оваа земја. Во револуционерните времиња, Грците и Србите одеа заедно со нас, Турците… Тие ми кажува мене и на мојата полиција сè што научиле, тие беа наши шпиони…“ признава Хусеин Хилми Паша, големиот везир на Отоманската империја.

Кон крајот на април 1907 година Тане Николов ја преминал границата и неговата чета се сместила во селото Попадија. Кон неа се приклучиле и четите на локалните војводи Велко Апостолов и Мирчо Најденов. Престојот во Попадија ќе биде обележана со ново предавство

Српски агент по име Иван се инфилтрирал во четата на Тане од самото нејзино формирање, со задача да ги убие војводите Тане Николов, Иван Наумов – Алабакот и Петар Ацев.

Меѓутоа, во обид да регрутира истомисленици, агентот го издава својот план, ветувајќи богата награда.

Откако го дознал тоа од своите комити, Тане им наредува да се преправаат дека ќе соработуваат со предавникот за да откријат и други српски агенти во околните села. Предавникот вели дека откако ќе го спроведат својот план, ќе се повлечат во соседното село Никодин, каде што се кријат српските чети Јован Бабунски и Григор Соколовиќ.

За Тане тие информации се доволни. Штом агентот е казнет, ​​четата се упатува кон селото Никодин, но Србите избегале. Тане влегува во селото и им наредува на сите негови жители да се соберат кај мегданот. Тој ги прашува селаните зошто ги засолниле српските војници и агенти. Никодинци раскажуваат за заканите, малтретирањето и прогонот, како и за соработката меѓу Србите и Турците и како самите Турци им рекле дека ако сакаат да си ги зачуваат главите, подобро е да изјаснат како Срби, а не Бугари.

Војводата Тане и неговите комити воделе повеќе од една битка, биле сведоци на повеќе од една скршена надеж и повеќе од едно предавство.

Но, едно од најголемите предавства го извршиле бугарските комунисти по советската окупација на Бугарија во 1944 година.
По налог на Сталин, Бугарската комунистичка партија започнува насилна македонизација на Пиринска Македонија. Се подготвува пристапување на целиот регион кон Југославија. Од Скопје се праќаат наставници да го „образуваат“ населението на новосоздадениот македонски јазик. Неодамна воведената македонска историја, во која царот Самоил и браќата Миладиновци се прогласени за Македонци, веќе се изучува во училиштата. Во 1946 година, при пописот на населението во Југозападна Бугарија, 160.000 Бугари биле насилно внесени како Македонци. Истата година партијата одржа лажен судски процес против 22 млади од Пиринско, противници на македонизацијата на нивните родни краишта.

Тане војводата е потресени до срж од овие антибугарски постапки на комунистите

Со еден потег ги вкрстуваат не само живите Бугари и нивната слобода, нивната национална свест и достоинство, туку и ги газат коските на неговите другари паднати во борбите за присоединување на македонските краишта кон татковината Бугарија.
Згора на тоа, Тане Војвода пред неколку години, поради својата старост, ја изнајмува својата воденица лоцирана во близина на Асеновград.

Меѓутоа, по 1944 година, закупецот и неговите работници станале многу арогантни, го малтретирале и ги демонстрирале нивните врски со комунистите. Чувствувајќи се заштитени од новата комунистичка моќ, тие се забораваат себеси и си дозволуваат да го подложат постариот Тане на потсмев. Дури и физички го нападнале.

Седумдесет и тригодишниот војвода веќе не може да издржи. На 6 јануари 1947 година, вооружен со ловечка пушка и пиштол, Тане влегол во канцелариите на воденицата и го застрелал дрскиот агресивен закупец и неговите четворица работници кои си дозволиле физички и психички да се плеткаат со Тане и неговите сограѓани.

По што мирно и се предал на милицијата. Според официјалната потврда за смртта се обесил.

Нема логика војводата да оди во милиција само да се обеси таму. Роден во друго време, сигурно се надевал на фер судење. Напротив.

Наскоро комунистичкиот печат започнува кампања за оцрнување на Тане Николов. Го нарекуваат познат терорист, учесник во грабежи, лажат дека извршил масовни убиства. Тоа не им било доволно и ја измислиле смешната лага дека на царот Фердинанд му подарил огромно количество златни монети и украси, кои наводно ги ограбил за време на неговите грабежи. Тие се самозаборавиле до тој степен што го обвиниле и за „развратен живот“.

Сепак, вистината не може да се потисне, луѓето многу добро го познавале Тане Војвода. Знаат дека водел исклучително скромен живот, а секој заработен денар од воденицата го донирал во добротворни цели.

Атанас Карачолев, сметководител на Тане вели:

„Живееше речиси во сиромаштија. Имаше само една соба во која живееше. Одеше речиси во иста облека – комитска, јакна од зелена ткаенина и панталони. Не сакаше да ги троши парите за честење, пиеше само кафе и лимонада и јадеше по една коцка локум“.

Неговата добротворна работа е навистина извонредна. Тане Војвода го помагал домот за сираци во Асеновград со редовна финансиска поддршка од денот на неговото основање во 1935 година. Истовремено, донирал средства за многу младински организации во земјава. Има дури и младински клуб именуван по неговото име во селото Тепеџик, Крџалиско – тој беше толку популарен и сакан. Ја поддржувал и организацијата „Орле“ во Ѓумурџина. Кога започна изградбата на хидроцентралата кај Асеновград, Тане Војводата повторно дал дарежлива донација.

Иван Дуков се присетува на ова: „Ако Тањо Николов го гледаме само како борец за слобода и обединување на Бугарите, тоа е помалку од половина од неговата големина, од неговата сила. Како личност тој е многу повисок. Неговата сила е во неговата социјална дарежливост“.

Посебно трогателна е приказната на Атанас Филипов, кој првпат го видел кога бил мало дете – околу 6-7 години:

„Дядо ми беше натоварил две магарета с ечемик и щеше да мели ечемик за брашно, за да правят баба ми и майка ми хляб. Пристигаме в мелницата, разтоварихме ечемика. Аз, макар и малък, помагах, подпирайки на едното магаре чувалите, и в това време се появи един снажен човек с голяма брада, облечен в черна риза и черен панталон. Аз малко се стреснах, но той дойде при дядо ми Никола, направиха здрасти като близки хора: „Как си, Кольо? Какво ке мелиш?“, попита Таню дядо ми. Той му каза, че ще мели ечемик.
„Какво? Ечемен ке мелиш? За какво тоя ечемен?“.
 „Ами житото ни свърши“ казва ми дядо ми. Тогава бяха гладни години.
Тане извика един работник: „Ке вземеш тия врейки“ – („врейка“ означава чувал) – „и ке ги носиш в обора“.  
Оня човек отиде, занесе ги врейките и нареди Тане да напълнят четири чувала брашно, бяло брашно от жито за дядо ми. 
И след това влезнахме вътре. Имаше една малка пристройка към мелницата, тя даже още е запазена, и мен ме вземаха, и дядо Тане започна да ме гали, да ми приказва, изкара бучки захар в този момент и бонбони, и аз докато отначало се изплаших от него като го видях такъв снажен и с брада, просто се привързах към него. Казваше ми, че имал дъщеря, ама починала, и много обича децата И така се запознах с него, и така започна познанството ни.“

Тестаментот

Една година пред да биде убиен – во 1946 година, Тане го подготвил својот тестамент. На сиропиталиштето во Асеновград го подарил речиси целиот свој имот, составен од воденица, хартии од вредност и земјоделско земјиште. Негова волја е еден од матурантите на прифатилиштето, со добар успех, да го продолжи своето образование во мелничарско училиште, а потоа да биде назначен за управител на воденицата, која засекогаш ќе го носи името „Тане војвода“.
Создаден е и фонд, чиј приход секоја година треба да се распределува на Атанасовден за помош на сиромашните во Асеновградско.
По смртта на војводата, неговата волја не била испочитувана од комунистичките власти. Таа го ограбува имотот на Тане и лесно ги брише и неговиот тестамент и неговото име од историјата.

За поздравување е фактот што Иван Узунов успеа да најде луѓе кои се сеќаваат на војводата и што најде неспорни докази за светлата и несебична личност на Тањо Николов и за неговиот живот посветен на Бугарија.

Филмот е снимен со лични средства на режисерот Иван Узунов и неговиот брат Димитар Узунов, кои заедно го напишале и сценариото. Мора да се пофали и одличната работа на снимателот Георги Семов.

„Тане војводата“ е навистина впечатлив филм, создаден со љубов и почит кон животот и делото на еден достоен Бугарин, чие име повеќе нема да се сокрива.